Devon

Devon — davlat boş idorasi. 1) Sosoniylarpan Xusrav I Anuşirvon davrida şohga hisobot beruvçi amaldorlar va ularning idorasi. 2) Arablarda xalifa Umar (ra) davri (634—644)da davlat daromadlarining turli hukmron doiralar urtasidagi taqsimoti va quşinga maoş tölaş ruyxatlari, şuningdek, ana şu röyxatlar saqlanadigan joy. Umaviylar va abbosiylar davrida esa xalifalik hamda örta asrlarga mansub qator boşqa islom mamlakatlarida D. al-xiroj — soliq-moliyaviy idora. «D.» istilohi bölak hukumat muassasalariga nisbatan ham qöllanilgan. 3) Narşaxiy keltirgan ma'lumotlarga köra, Somoniylar davlati, asosan, unta devon yordamida idora etilgan; bular — vazir devoni (devoni vazir), moliya işlari devoni (devoni mustavfiy), davlat hujjatlari devoni (devoni rasoil yoki devoni inşo), soqçilar boşliği devoni (devoni sohibşurat), xat-xabarlar mutasaddisi devoni (devoni sohibbarid), saroy iş boşqaruvçisi devoni (devoni muşrif), davlat xos mulklari devoni (devoni amiyd ulmulk), muhtasib devoni, vaqflar devoni (devoni vaqf), adliya işlari devoni (devoni qozi). Bulardan vazir devoni boş boşqaruv mahkamasi bulib, davlatning ma'muriy, siyosiy va xöjalik tartiboti uning bevosita nazorati ostida tutib turilgan, barça D. boşliklari vazirga itoat etgan. Saljuqiylar, xorazmşohlar va möğullar davrida ham somoniylar zamonidagi davlat. tuzilişi, asosan, saqlanib qolgan. Temuriylar davrida esa va-zir devoni — devoni oliy, moliya işlari devoni — devoni mol, soqçilar boşliği devoni — devoni tavoçi, davlat xos mulklari devoni — devoni amlok, adliya işlari devoni — devoni yorğu deb atalgan. Qolgan D.lar asliça qolgan. Bu tartib şayboniylar davrida ham, asosan, saqlangan. Aştarxoniylar va manğitlar hukmronlik qilgan yillarda esa davlat boşqaruvi tartiboti birmunça murakkablaşgan. Moliya işlari — devonbegiyi kalonga, muşrifning vazifalari — kökaltoşta, muhtasibniki — rsşsga topşirilgan. 16—18-a.larda ham köpgina D.lar davlat boşqaruvi tizimida saqlanib qolgan. Çunonçi, Buxoro, Xiva va Qöqon xonliklarida davlat D.lar yordamida idora etilgan. Rossiya Xiva xonligi ustidan protektoratlik hukmronligi (19-a. 2-yarmi)ni örnatgaç, xonlik fa-oliyatini nazorat qiliş maqsadida 7 kişidan iboratD. ta'sis etgan, uning a'zolaridan 3 kişi çor ma'muriyatining, 3 kişi (xon, devonbegi va mehtar) xonlikning vakili bölgan. Xon D. rahbari hisoblangan; Özbekistan mustaqillikka erişgaç (1991), davlat boşqaruvi nomlanişining tarixiy şakllari tiklana boşladi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq, Özbekiston Prezidenti ijro etuvçi hokimiyat devonini tuzadi va unga rahbarlik qiladi. Prezident devoni mustaqil davlat hokimiyati idorasi emas, şu bois, u majbur etuvçi imperativ vakolatlarga ega bölmay, bevosita kundalik boşqaruv b-n şuğullanmaydi. Mazkur devon Prezident samarali faoliyat yuritişini ta'minlaş maqsadida ta'sis qilinadi. 4) Turkiyada uluğ vazir, mufti va b. ba'zi amaldorlardan iborat sulton xuzuridagi majlis. 5) Moldova va Valaxiya gospodarlari huzuridagi Davlat kengaşi (mazkur knyazliklar 1859 y. özaro birlaşgunga qadar). 6) Şarqdagi ba'zi hoz. zamon islom mamlakatlarida D. ma'muriy va adliya işlari b-n şuğullanuvçi hukumat muassasalari.