Germafroditizm

Germafroditizm, xunasalik — bir organizmda erkaklik va urğoçilik jinsiy organlari yoki belgilarining bir vaqtda yoki ketma-ket mavjud bölişi. Atama yunon mifologiyasidagi Germafrodit nomidan olingan: ÖzME'ga köra, u Germes va Afroditaning ikki jinsli öğli bölgan. Tabiiy (çin) va anomal (soxta) germafroditizm farqlanadi.1

ÖzME'ga köra, tabiiy germafroditizm hayvonlar orasida keng tarqalgan: qorinoyoqli mollyuskalar, yassi çuvalçanglar va kam tukli halqali çuvalçanglarning deyarli barça turlari, bir qança böşliqiçlilar, möylovoyoqli qisqiçbaqasimonlar va ayrim baliqlar germafrodit böladi. Rusça Vikipediyaga köra, umurtqalilar orasida germafroditizm ayniqsa marjon riflarida yaşovçi baliqlarda köp uçraydi, yuksak ösimliklarning katta qismi ham germafrodit hisoblanadi (ösimliklarga nisbatan köpinça «bir uylilik» atamasi işlatiladi).

Tabiiy germafroditda bitta organizm ham erkaklik, ham urğoçilik jinsiy hujayralarini hosil qiladi. Rusça Vikipediya ikki asosiy xilini ajratadi: sinxron germafroditizmda organizm ikki xil gametani bir vaqtda, ketma-ket germafroditizmda esa hayotining turli davrlarida hosil qiladi.

Germafroditizm jinsiy köpayişning bir körinişi. Rusça Vikipediyaga köra, jinsiy köpayişning asosiy evolyutsion afzalligi — ota-ona irsiy materialining aralaşuvi, şuning uçun köp turlarda öz-özini uruğlantirişga töşqinlik qiluvçi mexanizmlar şakllangan. ÖzME bunga misol sifatida jinsiy hujayralarning bir vaqtda yetilmasligini va jinsiy apparat tuzilişi organizmning öz uruği öz jinsiy organlariga tuşişiga yöl qöymasligini keltiradi. Biroq ayrim parazit çuvalçanglar, gidralar va mollyuskalarda, şuningdek köp suvötlar, zamburuğlar va gulli ösimliklarda öz-özini uruğlantiriş ham uçraydi. Yomğir çuvalçangi va tok şilliqqurti kabi hayvonlarda juftlaşganda ikkala individ bir-birini özaro uruğlantiradi.

ÖzME'ga köra, deyarli barça xordali hayvonlar va odamda faqat soxta germafroditizm uçraydi. Bunda jinsiy bezlar (moyak yoki tuxumdon) bir jinsga xos bölsa-da, taşqi yoki içki jinsiy organlar qisman boşqa jinsga mos keladi. Soxta germafroditizm taşqi va içki xillarga bölinadi.

Erkaklardagi taşqi soxta germafroditizmda moyak bölgani holda taşqi jinsiy organ ayollarnikiga ma'lum darajada öxşab ketadi; içki xilida esa erkak organizmida urğoçilik jinsiy yöllariga xos tuzilmalar ham saqlanib qolişi mumkin. ÖzME'ga köra, ayollarda bu holat kamroq uçraydi: tuxumdon bölgani holda taşqi jinsiy organlar va ikkilamçi jinsiy belgilar qisman erkaklarnikiga öxşaydi.

Bunday holat bilan tuğilgan bolalarning jinsini aniqlaş qiyin böladi. ÖzME'ga köra, buning uçun zamonaviy sitogenetik usullar yordamida xromosomalar tekşiriladi, davolaşda esa jarrohlik usullari va gormonal preparatlar qöllanadi. Rusça Vikipediya odamdagi bunday holatlarni interseksuallik deb ataladigan keng tuşunça doirasida körib çiqadi, hayvonlardagi tananing bir qismi erkak, boşqa qismi urğoçi bölgan holatni esa ginandromorfizm deb alohida ajratadi.