Abbosiylar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Abbosiylar — arab xalifalari sulolasi (750—1258), Muhammad (sav) ning amakilari Abbos avlodlari. Abu Muslim harakati natijasida hokimi-yat tepasiga kelgan. Dastlabki poytax-ti — Kufa ş. «Saffoh» («Xunrez») laqabi b-n maşhur bölgan Abul-Abbos Abdulloh sulolaning birinçi xalifasi edi. Ikkinçi xalifa Saffohning ukasi Abu Ja'far Mansur (754—775) Bağdod ş.ga asos solib, poytaxtni şu yerga köçiradi. A. hukmronligining dastlabki davrida savdo-sotiq rivojlanadi. Bağdod Şarqning yirik savdo markaziga aylanadi, ilm-fan ravnaq topib, falsafa, mat., tabiiyot va b. fanlarga oid köplab asarlar yaratiladi. Andalusiya (Ispaniya) dan taşqari butun musulmon mamlakatlari — Mağribdan to Movarounnahrgaça A. qöl ostiga ötadi. Bular xalifalikning iqtisodiy negizini, siyosiy va harbiy qud-ratini mustahkamladi. Ayniqsa Horun ar-Raşid va uning öğli Ma'mun zamoni A. sulolasining gullagan davri edi. 9-a.ning ikkinçi yarmidan boşlab A. xalifaligi zaiflaşa boşladi. 10-a. ning boşiga kelib faqat Bağdod va uning atroflaridagina siyosiy hokimiyat A. qölida qoddi. Harbiy kuçlar turk sarkardalari qöliga ötib ketdi. Ular xohlagan vaqnlarida xalifalarni almaştira olar edilar. 10-a. örtalariga kelib A. siyosiy hokimiyatni tamoman qöldan boy berib, musulmonlarning diniy xalifasi (payğambar örinbosari)gina bölib qoldilar. Erondagi buvayhiylar (945) Bağdodni öz qöliga oldi, lekin ular A.ning mavqei b-n hisoblaşar edi. Bağdod saljuqiy-sunniylar tomonidan bosib olingandan keyin A. siyosiy hukmronligi qisman tiklandi va dinning mavqei mustahkamlandi. 1258 y. möğullar Bağdodni vayron qilib, A.ni tamoman tor-mor keltirdi. Möğul xoni Huloku buyruği b-n Abbosiy xalifalarning sönggisi — Musta'sim qatl etildi. A. sulolasining qolgan vakillari esa Misrga qoçdi. Mamluk sultonlari davrida (turklar 1517 y. Misrni olgunga qadar) A. Qohirada muqaddas kişilar sifatida yaşab keldilar. 1261 y. Mamluk sultoni Beybars A.dan biri al-Mustansirni xalifa deb e'lon qildi. 1517 y. A.ning avlodi Mutavakkil III Istanbulga keltirilib, u diniy rahnamolik huquqini turk sultonlariga topşirgan. A. dan 37 kişi xalifa bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АББОСИЙЛАР — араб халифалари сулоласи (750—1258), Муҳаммад (сав) нинг амакилари Аббос авлодлари. Абу Муслим ҳаракати натижасида ҳокими-ят тепасига келган. Дастлабки пойтах-ти — Куфа ш. «Саффоҳ» («Хунрез») лақаби б-н машҳур бўлган Абул-Аббос Абдуллоҳ сулоланинг биринчи халифаси эди. Иккинчи халифа Саффоҳнинг укаси Абу Жаъфар Мансур (754—775) Бағдод ш.га асос солиб, пойтахтни шу ерга кўчиради. А. ҳукмронлигининг дастлабки даврида савдо-сотиқ ривожланади. Бағдод Шарқнинг йирик савдо марказига айланади, илм-фан равнақ топиб, фалсафа, мат., табииёт ва б. фанларга оид кўплаб асарлар яратилади. Андалусия (Испания) дан ташқари бутун мусулмон мамлакатлари — Мағрибдан то Мовароуннаҳргача А. қўл остига ўтади. Булар халифаликнинг иқтисодий негизини, сиёсий ва ҳарбий қуд-ратини мустаҳкамлади. Айниқса Ҳорун ар-Рашид ва унинг ўғли Маъмун замони А. сулоласининг гуллаган даври эди. 9-а.нинг иккинчи ярмидан бошлаб А. халифалиги заифлаша бошлади. 10-а. нинг бошига келиб фақат Бағдод ва унинг атрофларидагина сиёсий ҳокимият А. қўлида қодди. Ҳарбий кучлар турк саркардалари қўлига ўтиб кетди. Улар хоҳлаган вақnларида халифаларни алмаштира олар эдилар. 10-а. ўрталарига келиб А. сиёсий ҳокимиятни тамоман қўлдан бой бериб, мусулмонларнинг диний халифаси (пайғамбар ўринбосари)гина бўлиб қолдилар. Эрондаги бувайҳийлар (945) Бағдодни ўз қўлига олди, лекин улар А.нинг мавқеи б-н ҳисоблашар эди. Бағдод салжуқий-суннийлар томонидан босиб олингандан кейин А. сиёсий ҳукмронлиги қисман тикланди ва диннинг мавқеи мустаҳкамланди. 1258 й. мўғуллар Бағдодни вайрон қилиб, А.ни тамоман тор-мор келтирди. Мўғул хони Ҳулоку буйруғи б-н Аббосий халифаларнинг сўнггиси — Мустаъсим қатл этилди. А. сулоласининг қолган вакиллари эса Мисрга қочди. Мамлук султонлари даврида (турклар 1517 й. Мисрни олгунга қадар) А. Қоҳирада муқаддас кишилар сифатида яшаб келдилар. 1261 й. Мамлук султони Бейбарс А.дан бири ал-Мустансирни халифа деб эълон қилди. 1517 й. А.нинг авлоди Мутаваккил III Истанбулга келтирилиб, у диний раҳнамолик ҳуқуқини турк султонларига топширган. А. дан 37 киши халифа бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.