Abdulla Töqay
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15-b. — ziyouz.com
Abdulla Töqay (taxallusi; asl ismi Töqayev Gabdulla Muhammadgarifoviç) (1886.14.4, Qozon gubernyasi Quşloviç qişloği (Arça tumani) — 1913.2.4, Qozon) — tatar şoiri, publitsist. 1902 y. dan şe'rlar yoza boşlagan. 1905 y. harf teruvçi bölib işlagan. «Fiker» (Fikr) gaz. va «Al-asr al-jadid» («Yangi asr») jur.ga şe'r, felyeton va publitsistik maqolalar yozib turgan. A. T. 1907 y. G. Kamolov b-n hamkorlikda «Yaşen» satirik jur. çiqaradi. 1910 y. «Yalt-yolt» jur.da işlaydi. Tatar xalqining ozodlik uçun kuraşi «Ozodlik haqida», «Tekinxörlarga», «Dunyo bu», «Ketmaymiz», «Tovuş», «Turmuş» kabi şe'rlari, «Mahoraba va davlat dumasi» maqolasi va b.da yorqin aks etgan. A. T. tatar adabiyotida tanqidiy realizmga, bolalar adabiyotiga asos soldi. Zamonaviy tatar adabiy tilini yaratuvçilardan biri böldi. Taraqqiyotga tösqinlik qiluvçi eskilik sarqitlariga, mutaassiblikka qarşi kuraş, ilğor ma'rifatparvarlik ğoyalarini ilgari suriş şoir ijodining muhim mavzularidir. A. T. tatar şe'riyatining ğoya va mazmunigagina emas, şakli, ifoda vositalariga ham yangiliklarni joriy qildi. Xususan, uning xalq ohanglari va qöşiqlariga moslab yozgan şe'rlarining ruhi Turkistondagi milliy, ijtimoiy uyğonişga hamohang böldi. A. T. şe'rlari dastlab 1913 y.da özbek tiliga tarjima qilinib, darsliklarga kiritilgan («Tuvgon til» — Avloniy, «Turkiy guliston», T., 1913 va b.). Tataristonda Abdulla Töqay nomidagi respublika davlat mukofoti ta'sis etilgan (1966). Toşkentdagi köçalardan biriga A. T. nomi berilgan.
As: Tanlangan asarlar, T., 1961. Ad.: Nurullin I. 3., Abdulla Töqay (Adabiy portret), T., 1985.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБДУЛЛА ТЎҚАЙ (тахаллуси; асл исми Тўқаев Габдулла Муҳаммадгарифович) (1886.14.4, Қозон губерняси Қушлович қишлоғи (Арча тумани) — 1913.2.4, Қозон) — татар шоири, публицист. 1902 й. дан шеърлар ёза бошлаган. 1905 й. ҳарф терувчи бўлиб ишлаган. «Фикер» (Фикр) газ. ва «Ал-аср ал-жадид» («Янги аср») жур.га шеър, фельетон ва публицистик мақолалар ёзиб турган. А. Т. 1907 й. Г. Камолов б-н ҳамкорликда «Яшен» сатирик жур. чиқаради. 1910 й. «Ялт-йолт» жур.да ишлайди. Татар халқининг озодлик учун кураши «Озодлик ҳақида», «Текинхўрларга», «Дунё бу», «Кетмаймиз», «Товуш», «Турмуш» каби шеърлари, «Маҳораба ва давлат думаси» мақоласи ва б.да ёрқин акс этган. А. Т. татар адабиётида танқидий реализмга, болалар адабиётига асос солди. Замонавий татар адабий тилини яратувчилардан бири бўлди. Тараққиётга тўсқинлик қилувчи эскилик сарқитларига, мутаассибликка қарши кураш, илғор маърифатпарварлик ғояларини илгари суриш шоир ижодининг муҳим мавзуларидир. А. Т. татар шеъриятининг ғоя ва мазмунигагина эмас, шакли, ифода воситаларига ҳам янгиликларни жорий қилди. Хусусан, унинг халқ оҳанглари ва қўшиқларига мослаб ёзган шеърларининг руҳи Туркистондаги миллий, ижтимоий уйғонишга ҳамоҳанг бўлди. А. Т. шеърлари дастлаб 1913 й.да ўзбек тилига таржима қилиниб, дарсликларга киритилган («Тувгон тил» — Авлоний, «Туркий гулистон», Т., 1913 ва б.). Татаристонда Абдулла Тўқай номидаги республика давлат мукофоти таъсис этилган (1966). Тошкентдаги кўчалардан бирига А. Т. номи берилган.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1961. Ад.: Нуруллин И. 3., Абдулла Тўқай (Адабий портрет), Т., 1985.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.