«Abdullanoma»
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31–32-b. — ziyouz.com
«Abdullanoma» «ABDULLANOMA», «Şarafnomai şohiy» — Movarounnahrning 16-a. dagi tarixiga bağişlangan tarixiy asar. Hofiz Taniş Buxoriy tomonidan 1584 — 90 y.lar oraliğida fors tilida yozilgan. Asar Buxoro hukmdori Abdullaxon 11ga bağişlanib, «Şarafnomai şo-hiy» va qisqartirilgan ayrim nusxalari «Zafarnomai Abdullaxon» nomlari b-n ham ataladi. «A.» nazm aralaş kofiyalangan nasr b-n yozilgan. «A.» muqaddima, ikki maqola (qism) va xotimalardan iborat. Ammo asarning oxirgi qismi yozib tugatilgani ma'lum emas. Asar muqaddimasida Abdullaxonning hokimiyatga kelguniga qadar Movarounnahrda yuz bergan siyosiy voqealar — Çingizxonning istilosi va möğullar hukmronligi, Daşti Qipçoqda Abulxayrxon davlati (1428 — 68)ning barpo bölişi, Şayboniyxon (1451 — 1510)ning Xurosonga yurişlari, şayboniylar b-n Zahiriddin Bobur örtasidagi harbiy töknaşuvlar hamda Abdullaxonning nasli va nasabi töğrisida hikoya qilinadi. «A.» ning asosiy qismida Şayboniyxondan söng Movarounnahrdagi siyosiy vaziyat, uning bir qança mayda hokimliklarga bölinib ketişi, Abdullaxonning markaziy hokimiyatni mustahkamlaş va mamlakatni siyosiy jihatdan birlaştirişga qaratilgan harakatlari, uning Daşti Qipçoq va Xurosonga yurişlari, 16-a. ning 80 — 90-y.larida Buxoro, Xorazm va Badaxşondagi siyosiy vaziyat hamda Xorazm b-n Badaxşonning Buxoro xonligiga qöşib olinişi kabi tarixiy voqealar bayon etiladi. Asarda 16-a.da Movarounnahr b-n Turkiya, Hindiston va Eron örtasidagi munosabatlarga hamda Rossiya b-n savdo aloqalariga oid ma'lumotlar bor. Unda 16-a.da Buxoro xonligi qöşinlarining tuzilişi, harbiy taktikasi, qurol-yaroğlari hamda Movarounnahrda, şu jumladan Buxoroda qurilgan me'morçilik obidalari va suv inşootlari töğrisidagi ma'lumotlar keltiriladi. «A.»da Movarounnahr xalqlarining etnik tarkibi, jumladan qanğli, hipçoq, qorliq, xalaj, oğajiri, uryonqit, qönğirot, orlot, uyğur, sulduz, bayovut, dörmon va b. qavmlarning kelib çiqişi va ularning urf-odatlari töğrisida ma'lumotlar bor. «A.»ni yozişda Xofiz Taniş Narşaxiyning «Buxoro tarixi», Raşiduddinning «Jome at-tavorix», Juvayniynnj «Tarixi jahon kuşoy», Mirxondning «Ravzat us-safo», Şarafuddin Ali Yazdiyning «Muqaddimai Zafarnoma», Koşifiyning «Raşahot ayn al-hayot», Mirzo Haydarning «Tarixi Raşidiy» va b. tarixiy asarlardan foydalangan bölsada, ammo asarning asosiy qismi 16-a.da sodir bölgan köpgina tarixiy voqealarni öz közi b-n körgan şohidlardan töplangan materiallar asosida yozilgan. Bu asar Movarounnahr xalqlarining 16-a.dagi siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotini örganişda birinçi darajali manbalardan hisoblanadi. «A.»ni 1942 — 51 y.larda özbek şarqşunos olimi S. Mirzayev (1885 — 1961) özbek tiliga tarjima qildi. B. Ahmedov uni töddirib va tuzatib qayta naşr etdi (1999-2000).
Ad: Hofiz Taniş ibn Mirmuhammad Buxoriy, Abdullanoma, 1-jild, T., 1966; 2-jild, T., 1969; [akad. B. Ahmedov qaytatayyorlagan], 1-jild, T., 1999; 2-jild, T., 2000; Umnyakov I. I., «Abdullaname» Xafiza Tanişa i yeyo issledovateli, Zapiski kollegii vostokovedov pri Aziatskom muzeye Rossiyskoy Akademii nauk, t. 5, L., 1930; Ahmedov B., Munirov K,., Hofiz Taniş Buxoriy, T., 1963.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«АБДУЛЛАНОМА», «Шарафномаи шоҳий» — Мовароуннаҳрнинг 16-а. даги тарихига бағишланган тарихий асар. Ҳофиз Таниш Бухорий томонидан 1584 — 90 й.лар оралиғида форс тилида ёзилган. Асар Бухоро ҳукмдори Абдуллахон 11га бағишланиб, «Шарафномаи шо-ҳий» ва қисқартирилган айрим нусхалари «Зафарномаи Абдуллахон» номлари б-н ҳам аталади. «А.» назм аралаш кофияланган наср б-н ёзилган. «А.» муқаддима, икки мақола (қисм) ва хотималардан иборат. Аммо асарнинг охирги қисми ёзиб тугатилгани маълум эмас. Асар муқаддимасида Абдуллахоннинг ҳокимиятга келгунига қадар Мовароуннаҳрда юз берган сиёсий воқеалар — Чингизхоннинг истилоси ва мўғуллар ҳукмронлиги, Дашти Қипчоқда Абулхайрхон давлати (1428 — 68)нинг барпо бўлиши, Шайбонийхон (1451 — 1510)нинг Хуросонга юришлари, шайбонийлар б-н Заҳириддин Бобур ўртасидаги ҳарбий тўкнашувлар ҳамда Абдуллахоннинг насли ва насаби тўғрисида ҳикоя қилинади. «А.» нинг асосий қисмида Шайбонийхондан сўнг Мовароуннаҳрдаги сиёсий вазият, унинг бир қанча майда ҳокимликларга бўлиниб кетиши, Абдуллахоннинг марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш ва мамлакатни сиёсий жиҳатдан бирлаштиришга қаратилган ҳаракатлари, унинг Дашти Қипчоқ ва Хуросонга юришлари, 16-а. нинг 80 — 90-й.ларида Бухоро, Хоразм ва Бадахшондаги сиёсий вазият ҳамда Хоразм б-н Бадахшоннинг Бухоро хонлигига қўшиб олиниши каби тарихий воқеалар баён этилади. Асарда 16-а.да Мовароуннаҳр б-н Туркия, Ҳиндистон ва Эрон ўртасидаги муносабатларга ҳамда Россия б-н савдо алоқаларига оид маълумотлар бор. Унда 16-а.да Бухоро хонлиги қўшинларининг тузилиши, ҳарбий тактикаси, қурол-яроғлари ҳамда Мовароуннаҳрда, шу жумладан Бухорода қурилган меъморчилик обидалари ва сув иншоотлари тўғрисидаги маълумотлар келтирилади. «А.»да Мовароуннаҳр халқларининг этник таркиби, жумладан қанғли, ҳипчоқ, қорлиқ, халаж, оғажири, урёнқит, қўнғирот, орлот, уйғур, сулдуз, баёвут, дўрмон ва б. қавмларнинг келиб чиқиши ва уларнинг урф-одатлари тўғрисида маълумотлар бор. «А.»ни ёзишда Хофиз Таниш Наршахийнинг «Бухоро тарихи», Рашидуддиннинг «Жоме ат-таворих», Жувайнийннж «Тарихи жаҳон кушой», Мирхонднинг «Равзат ус-сафо», Шарафуддин Али Яздийнинг «Муқаддимаи Зафарнома», Кошифийнинг «Рашаҳот айн ал-ҳаёт», Мирзо Ҳайдарнинг «Тарихи Рашидий» ва б. тарихий асарлардан фойдаланган бўлсада, аммо асарнинг асосий қисми 16-а.да содир бўлган кўпгина тарихий воқеаларни ўз кўзи б-н кўрган шоҳидлардан тўпланган материаллар асосида ёзилган. Бу асар Мовароуннаҳр халқларининг 16-а.даги сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ва маданий ҳаётини ўрганишда биринчи даражали манбалардан ҳисобланади. «А.»ни 1942 — 51 й.ларда ўзбек шарқшунос олими С. Мирзаев (1885 — 1961) ўзбек тилига таржима қилди. Б. Аҳмедов уни тўддириб ва тузатиб қайта нашр этди (1999-2000).
Ад: Ҳофиз Таниш ибн Мирмуҳаммад Бухорий, Абдулланома, 1-жилд, Т., 1966; 2-жилд, Т., 1969; [акад. Б. Аҳмедов қайтатайёрлаган], 1-жилд, Т., 1999; 2-жилд, Т., 2000; Умняков И. И., «Абдулланаме» Хафиза Таниша и её исследователи, Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее Российской Академии наук, т. 5, Л., 1930; Аҳмедов Б., Муниров К,., Ҳофиз Таниш Бухорий, Т., 1963.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.