Abjad
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 50-b. — ziyouz.com
Abjad — 1) qadimgi arab alifbosi tarkibidagi harflardan tuzilgan va har qaysi harfning son qiymatini eslab qoliş uçun yasalgan sakkizta sözning birinçisi va şartli umumiy nomi. Bu sözlar: abjad, havvaz, hutti, kalaman, sa'ufas, qaraşat, saxxaz, zazağ. Aslida arab harflarining mazkur tartibi finikiya va oromiy harflaridan kelib çiqqan bölib, ular muayyan sonlarni ifodalaydi.
Finikiya-oromiy alifbosida 400 dan keyingi sonlarni ifoda qiliş uçun tav (400) harfiga boşqa harflar qöşilgan. Mac, tavqof (500), tavreş (600), tavşin (700), tavtav (800), tav-tavqof (900) va h.k. Arablar esa mazkur sakkizta sözning oldingi oltitasini 22 harfdan iborat finikiya-oromiy alifbosi asosida tuzib, harflarning son ifodalarini 1000 ga yetkaziş uçun finikiya-oromiy alifbosida bölmagan oltita arab harflaridan A.ning keyingi ikki sözini (saxxaz, zazağ) yasaganlar. Harflarni sonlar b-n va sonlarni harflar b-n ifoda qiliş A. va jimal hisobi ismlari b-n atalib, qad. vaqtlarda sonlarni, mas, köpaytiriş jadvalini yodlaşni osonlaştirgan. Bundan taşqari, Şarq, şu jumladan özbek mumtoz adabiyotida biror muhim hodisaning sanasini esda tutişni osonlaştiriş uçun sonlar harflar b-n ifodalangan. Özbek adabiyotida A. dan maxfiy yozuvlar yozişda ham foydalanilgan. Özbek mumtoz adabiyotida A. hisobi 20- a. boşlarigaça qöllangan; 2) boşlanğiç, ilk ma'nosiga ham ega; 3) musiqada — Yaqin va Örta Şarq musiqa ilmida tovuş (parda, nağma)lar yozilişi va ularning nisbatlari aniqlanişida A. tizimidan foydalanilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБЖАД — 1) қадимги араб алифбоси таркибидаги ҳарфлардан тузилган ва ҳар қайси ҳарфнинг сон қийматини эслаб қолиш учун ясалган саккизта сўзнинг биринчиси ва шартли умумий номи. Бу сўзлар: абжад, ҳавваз, ҳутти, каламан, саъуфас, қарашат, саххаз, зазағ. Аслида араб ҳарфларининг мазкур тартиби финикия ва оромий ҳарфларидан келиб чиққан бўлиб, улар муайян сонларни ифодалайди.
Финикия-оромий алифбосида 400 дан кейинги сонларни ифода қилиш учун тав (400) ҳарфига бошқа ҳарфлар қўшилган. Mac, тавқоф (500), тавреш (600), тавшин (700), тавтав (800), тав-тавқоф (900) ва ҳ.к. Араблар эса мазкур саккизта сўзнинг олдинги олтитасини 22 ҳарфдан иборат финикия-оромий алифбоси асосида тузиб, ҳарфларнинг сон ифодаларини 1000 га етказиш учун финикия-оромий алифбосида бўлмаган олтита араб ҳарфларидан А.нинг кейинги икки сўзини (саххаз, зазағ) ясаганлар. Ҳарфларни сонлар б-н ва сонларни ҳарфлар б-н ифода қилиш А. ва жимал ҳисоби исмлари б-н аталиб, қад. вақтларда сонларни, мас, кўпайтириш жадвалини ёдлашни осонлаштирган. Бундан ташқари, Шарқ, шу жумладан ўзбек мумтоз адабиётида бирор муҳим ҳодисанинг санасини эсда тутишни осонлаштириш учун сонлар ҳарфлар б-н ифодаланган. Ўзбек адабиётида А. дан махфий ёзувлар ёзишда ҳам фойдаланилган. Ўзбек мумтоз адабиётида А. ҳисоби 20- а. бошларигача қўлланган; 2) бошланғич, илк маъносига ҳам эга; 3) мусиқада — Яқин ва Ўрта Шарқ мусиқа илмида товуш (парда, нағма)лар ёзилиши ва уларнинг нисбатлари аниқланишида А. тизимидан фойдаланилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.