Abstraksiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com
Abstraksiya (lot. abstractio — ajratiş, mavhumlaş) — 1) butunning tomoni, momenti, bölagi, fragmenti, rivojlana olmagan, bir tomonlama, fragmentar (abstrakt) narsa; 2) bilişda obyektiv reallikdagi predmet, hodisalarning ikkinçi darajali, unça muhim bölmagan ayrim xususiyatlaridan xayolan uzoqlaştiruvçi va şu asosda ularning eng muhim, asosiy tomonlarini börttirib körsatuvçi fikriy model. Narsa va hodisalarning konkret tomon, belgilaridan uzoqlaşiş va muhim jihat, belgilarini ajratiş jarayoni abstraksiyalaş (mavhumlaştiriş), şu jarayonning natijasi, yakuni, xulosasi esa A. deyiladi. A. bilişda tuşunça, kategoriya şaklida namoyon böladi. Mavhumlaştiriş asosan tafakkörning muhim xususiyati hisoblansada, lekin tasavvurda ham abstraksiyaning ayrim elementlarini uçratiş mumkin. Abstraksiyalaş jarayonida turli kategoriyalar, qonun, qonuniyat, sababiyat kabi mavhum tuşunçalar vujudga kelib, bu tuşunça va kategoriyalar olamni bilişning muhim yakunlarini, natijalarini qurollarini taşkil etadi. Olamni örganişda, hodisalarning mohiyatini oçişda, ular haqida töğri xulosalar çiqarişda A. ning ahamiyati katta. Abstraksiyalaş miyaning sof içki mahsuli emas, u reallikdagi hodisalar xususiyatini u yoki bu tarzda aks ettirişning hosilasidir. Reallikdagi har bir predmet bevosita yoki bilvosita boşqa predmet b-n boğliq va u b-n birga qandaydir umumiylikka ega. Şuning uçun har bir predmetning faqat öziga xos xislatlari b-n birga umumiy tomonlari ham borki, bular şu predmetning ma'lum tartibga, qandaydir umumiy qrnuniyatga böysunişini körsatadi. Şu umumiy tomonlarda bir turdagi qator predmetlarning hammasiga xos bölgan xususiyatlar ifodalanadi, buni faqat predmetning ayrim tomonlarini mavhumlaştiriş, ulardan uzoqlaşib, umumiy tomonlarini aniqlabgina biliş mumkin. A. jarayonida real predmetlardan ajralib qoliş hodisalari ham köp uçraydi, bunda u asosli xulosalarga emas, balki xato natijalarga, quruq formula, sxemalarga olib keladi. A. ilm-fan, san'at uçun reallikni töğri va çuqur, har tomonlama biliş quroli bölib xizmat qiladi. Falsafa A. va abstraksiyalaşning mohiyati, mazmuni, tabiati, ahamiyatini eng umumiy şaklda yoritib beradi. Aning turli xususiy tomonlari mantiq, psixologiyada ham tahlil etiladi. A. dialektika doirasida talqin etilganda, «konkretlikdan abstraktlikka ötiş» va «abstraktlikdan konkretlikka ötiş» degan dialektik biliş usullari asoslab beriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБСТРАКЦИЯ (лот. abstractio — ажратиш, мавҳумлаш) — 1) бутуннинг томони, моменти, бўлаги, фрагменти, ривожлана олмаган, бир томонлама, фрагментар (абстракт) нарса; 2) билишда объектив реалликдаги предмет, ҳодисаларнинг иккинчи даражали, унча муҳим бўлмаган айрим хусусиятларидан хаёлан узоқлаштирувчи ва шу асосда уларнинг энг муҳим, асосий томонларини бўрттириб кўрсатувчи фикрий модель. Нарса ва ҳодисаларнинг конкрет томон, белгиларидан узоқлашиш ва муҳим жиҳат, белгиларини ажратиш жараёни абстракциялаш (мавҳумлаштириш), шу жараённинг натижаси, якуни, хулосаси эса А. дейилади. А. билишда тушунча, категория шаклида намоён бўлади. Мавҳумлаштириш асосан тафаккўрнинг муҳим хусусияти ҳисоблансада, лекин тасаввурда ҳам абстракциянинг айрим элементларини учратиш мумкин. Абстракциялаш жараёнида турли категориялар, қонун, қонуният, сабабият каби мавҳум тушунчалар вужудга келиб, бу тушунча ва категориялар оламни билишнинг муҳим якунларини, натижаларини қуролларини ташкил этади. Оламни ўрганишда, ҳодисаларнинг моҳиятини очишда, улар ҳақида тўғри хулосалар чиқаришда А. нинг аҳамияти катта. Абстракциялаш миянинг соф ички маҳсули эмас, у реалликдаги ҳодисалар хусусиятини у ёки бу тарзда акс эттиришнинг ҳосиласидир. Реалликдаги ҳар бир предмет бевосита ёки билвосита бошқа предмет б-н боғлиқ ва у б-н бирга қандайдир умумийликка эга. Шунинг учун ҳар бир предметнинг фақат ўзига хос хислатлари б-н бирга умумий томонлари ҳам борки, булар шу предметнинг маълум тартибга, қандайдир умумий қрнуниятга бўйсунишини кўрсатади. Шу умумий томонларда бир турдаги қатор предметларнинг ҳаммасига хос бўлган хусусиятлар ифодаланади, буни фақат предметнинг айрим томонларини мавҳумлаштириш, улардан узоқлашиб, умумий томонларини аниқлабгина билиш мумкин. А. жараёнида реал предметлардан ажралиб қолиш ҳодисалари ҳам кўп учрайди, бунда у асосли хулосаларга эмас, балки хато натижаларга, қуруқ формула, схемаларга олиб келади. А. илм-фан, санъат учун реалликни тўғри ва чуқур, ҳар томонлама билиш қуроли бўлиб хизмат қилади. Фалсафа А. ва абстракциялашнинг моҳияти, мазмуни, табиати, аҳамиятини энг умумий шаклда ёритиб беради. Анинг турли хусусий томонлари мантиқ, психологияда ҳам таҳлил этилади. А. диалектика доирасида талқин этилганда, «конкретликдан абстрактликка ўтиш» ва «абстрактликдан конкретликка ўтиш» деган диалектик билиш усуллари асослаб берилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.