Abu Abdullo Ja'far Rudakiy

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 285–286-b. — ziyouz.com

Rudakiy Abu Abdullo Ja'far (858, hoz. Tojikiston Respublikam Panjakent tumani Panjrudak qişloği — 941) — forstojik şoiri. Forstojik şe'riyati asosçilaridan biri. Yoşligidan şe'riyat va musiqaga ixlos qöygan, adabiyotni, arab tilini örgangan. Zamonasining maşhur çolguçisi Abul Abbos Baxtiyordan musiqa böyiça ta'lim olgan; barbat, çang, ud, rud kabi çolğu asboblarini çalişni örgangan. R.ning şe'riyat va musiqadagi mahoratini eşitgan Buxoro hokimi Nasr ibn Ahmad Somoniy uni saroyga taklif etgan. R. Buxoroda vazir Abul Fazl Bal'amiy homiyligida ijod qilib, san'atda katta obrö qozongan. R. 40 yil saroyda şoirlarga boşçilik qilgan. Uning tuğma kör bölganligi haqida naqllar bor. Aslida saroydagi igvo va fitnalar tufayli duşmanlari R.ning közlariga mil tortib kör qilgan, mol-mulkini talab, özini Buxorodan badarğa qilişga erişganlar. Qarigan çoğida R. uz qişloğiga qaytib, faqirlikda umr keçirgan.

Manbalarda R. şe'riyati 100 000 baytdan iboratligi qayd etilgan. Pekin bizga qadar uning 1000 bayt asari (2 qasida, 50 ruboiy, şe'r va dostonlari) yetib kelgan. R. Movarounnahrda öz şe'rlaridan devon tuzgan ilk şoir hisoblanadi. «Böi jöi Möliyon oyad hame» («Möliyon ariğining isi kelmoqdadir») misrasi b-n boşlanadigan ğazali unga favqulodda şuhrat keltirgan. Unga 120 şoir tazmin bitgan, lekin birortasi R. darajasiga kötarila olmagan. «Modari may» («Mayning onasi») qasidasi ham maşhur. R. forstojik şe'riyatining deyarli barça şakllarini işlab bergan. Şe'rlari ğazal, ruboiy, qasida, madhiya, marsiya, pandu hikmat, hasbi hol, mazammat, hajv hamda çistoy janrlarida yozilgan. «Sindbodnoma» (933), «Qarilikdan şikoyat» avtobiografik asarlari tuda holda, «Kalila va Dimna», «Davroni falak» va b. bir neça masnaviylaridan parçalar yetib kelgan. Kdd. manbalarda R.ning «Aroisannafois» («Nafis kurtaklar») dostoni bölganligi haqida ma'lumotlar uçraydi. R. va uning izdoşlari forsiy şe'riyatda bir neça asr hukmronlik qilgan Xuroson (yoki Turkiston) uslubiga asos solib, uni rivojlantirganlar.

R. aruzni çuqur örganib, uni xalq orasida keng tarqalgan qöşiklarga tatbiq qiliş natijasida 9 ta yangi vaznlar kaşf etgan. Ularning köpçiligi xalq qöşiklarining barmoq vaznlari asosida tuzilgan. R. ruboiylari janrning barça talablariga javob beradigan dastlabki ruboiylardandir.

Dunyoning tuzilişi, hayot hodisalari, inson fe'latvori, xattiharakatlari haqida falsafiy xulosalar çiqariş, pandnasihat şoir şe'riyatining yetakçi xususiyati hisoblanadi. R. işqu muhabbatni xam baland pardalarda kuylagan, dunyoviy sevgini uluğlagan. U peyzaj lirikasining ham ustalaridan. Dunyo, zamon, inson mavzusi, turli illatlardan şikoyat motivlari ham R. ijodida, xususan, umrining oxirida yaratgan şe'rlarida köp uçraydi. Şe'rlari Munirxon Muinzoda (1957) va Ş. Şomuhamedov (1988, 1994) tomonidan özbek tiliga tarjima qilingan. Şoir haqida «Rudakiy» dramasi va «Şoirning qismati» kinofilmi yaratilgan. R. nomida Tojikiston Davlat mukofoti ta'sis etilgan.

As: Rudakiy, T., 1957; Injular ummoni, T., 1988.

Ad., Abdurahmon Jomiy, Bahoriston, T., 1997; Davlatşoh Samarqandiy, Şoirlar böstoni, T., 1981; Ayniy S, Asarlar, 8j., T., 1967; Şomuhamedov Ş., Odamiylik inşosi, T., 1984.

Ergaş Oçilov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

РУДАКИЙ Абу Абдулло Жаъфар (858, ҳоз. Тожикистон Республикам Панжакент тумани Панжрудак қишлоғи — 941) — форстожик шоири. Форстожик шеърияти асосчиларидан бири. Ёшлигидан шеърият ва мусиқага ихлос қўйган, адабиётни, араб тилини ўрганган. Замонасининг машҳур чолгучиси Абул Аббос Бахтиёрдан мусиқа бўйича таълим олган; барбат, чанг, уд, руд каби чолғу асбобларини чалишни ўрганган. Р.нинг шеърият ва мусиқадаги маҳоратини эшитган Бухоро ҳокими Наср ибн Аҳмад Сомоний уни саройга таклиф этган. Р. Бухорода вазир Абул Фазл Балъамий ҳомийлигида ижод қилиб, санъатда катта обрў қозонган. Р. 40 йил саройда шоирларга бошчилик қилган. Унинг туғма кўр бўлганлиги ҳақида нақллар бор. Аслида саройдаги игво ва фитналар туфайли душманлари Р.нинг кўзларига мил тортиб кўр қилган, мол-мулкини талаб, ўзини Бухородан бадарға қилишга эришганлар. Қариган чоғида Р. уз қишлоғига қайтиб, фақирликда умр кечирган.

Манбаларда Р. шеърияти 100 000 байтдан иборатлиги қайд этилган. Пекин бизга қадар унинг 1000 байт асари (2 қасида, 50 рубоий, шеър ва достонлари) етиб келган. Р. Мовароуннаҳрда ўз шеърларидан девон тузган илк шоир ҳисобланади. «Бўи жўи Мўлиён ояд ҳаме» («Мўлиён ариғининг иси келмоқдадир») мисраси б-н бошланадиган ғазали унга фавқулодда шуҳрат келтирган. Унга 120 шоир тазмин битган, лекин бирортаси Р. даражасига кўтарила олмаган. «Модари май» («Майнинг онаси») қасидаси ҳам машҳур. Р. форстожик шеъриятининг деярли барча шаклларини ишлаб берган. Шеърлари ғазал, рубоий, қасида, мадҳия, марсия, панду ҳикмат, ҳасби ҳол, мазаммат, ҳажв ҳамда чистой жанрларида ёзилган. «Синдбоднома» (933), «Қариликдан шикоят» автобиографик асарлари туда ҳолда, «Калила ва Димна», «Даврони фалак» ва б. бир неча маснавийларидан парчалар етиб келган. Кдд. манбаларда Р.нинг «Ароисаннафоис» («Нафис куртаклар») достони бўлганлиги ҳақида маълумотлар учрайди. Р. ва унинг издошлари форсий шеъриятда бир неча аср ҳукмронлик қилган Хуросон (ёки Туркистон) услубига асос солиб, уни ривожлантирганлар.

Р. арузни чуқур ўрганиб, уни халқ орасида кенг тарқалган қўшикларга татбиқ қилиш натижасида 9 та янги вазнлар кашф этган. Уларнинг кўпчилиги халқ қўшикларининг бармоқ вазнлари асосида тузилган. Р. рубоийлари жанрнинг барча талабларига жавоб берадиган дастлабки рубоийлардандир.

Дунёнинг тузилиши, ҳаёт ҳодисалари, инсон феълатвори, хаттиҳаракатлари ҳақида фалсафий хулосалар чиқариш, панднасиҳат шоир шеъриятининг етакчи хусусияти ҳисобланади. Р. ишқу муҳаббатни хам баланд пардаларда куйлаган, дунёвий севгини улуғлаган. У пейзаж лирикасининг ҳам усталаридан. Дунё, замон, инсон мавзуси, турли иллатлардан шикоят мотивлари ҳам Р. ижодида, хусусан, умрининг охирида яратган шеърларида кўп учрайди. Шеърлари Мунирхон Муинзода (1957) ва Ш. Шомуҳамедов (1988, 1994) томонидан ўзбек тилига таржима қилинган. Шоир ҳақида «Рудакий» драмаси ва «Шоирнинг қисмати» кинофильми яратилган. Р. номида Тожикистон Давлат мукофоти таъсис этилган.

Ас: Рудакий, Т., 1957; Инжулар уммони, Т., 1988.

Ад., Абдураҳмон Жомий, Баҳористон, Т., 1997; Давлатшоҳ Самарқандий, Шоирлар бўстони, Т., 1981; Айний С, Асарлар, 8ж., Т., 1967; Шомуҳамедов Ш., Одамийлик иншоси, Т., 1984.

Эргаш Очилов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.