Abu Iso Termiziy
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 317–319-b. — ziyouz.com
Termiziy Abu Iso TERMIZIY Abu Iso, Imom Termiziy (töliq nomi Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn Zaxdok Sullamiy Buğiy Termiziy) (824, Termiz — 892, Buğ qişloği, hoz. Şerobod tumani) — buyuk muhaddis. Sullamiy deb nisbat berilişiga sabab bobolaridan biri sullam degan arab qabilasiga döst tutingan, Buğiy deyilişiga sabab öşa vaqtdagi But nomli qişloqda vafot etib, şu yerga dafn qilingan. Umrining oxirida közi ojiz bölib qolgani uçun adDarir taxallusi bilan xam atalgan. T.ning yoşlik yillari Termiz ş.da ötgan, dastlabki ma'lumotni ham şu yerda olgan. Bolaligidan öta ziyrakligi, xotirasining kuçliligi, noyob qobiliyati bilan öz tengqurlaridan ajralib turgan. Diniy va dunyoviy fanlarni, ayniqsa, hadis ilmini alohida qiziqiş bilan örgangan, bu boradagi bilimlarini yanada oşiriş uçun köpgina Şarq mamlakatlariga borgan. Uzoq yillar Iroq, Isfahon, Xuroson, Makka va Madinada yaşagan. Uzoq davom etgan safarlari çoğida qiroat ilmi, bayon, fikd, tarix, ayniqsa, özi yoşlikdan qiziqqan hadis ilmi böyiça öşa davrning yirik olimlarndan ta'lim oladi. Maşhur muhaddislardan Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Qutayba ibn Sayd, Ishoq ibn Muso, Maxmud ibn Ğaylon va b. uning ustozlari edi.
T. Imom Buxoriy bilan uçraşganida (bu uçraşuv Nişopurda bölgan va ikki alloma 5 y. birgalikda yaşaşgan) qadisning matninigina emas, uning hikmati va falsafasini tuşunib yetganini e'tirof etadi. Öz navbatida Imom Buxoriy öz şogirdini maqtab, kamtarinlik bilan: «Sen mendan bahra topganingdan köra men sendan köproq bahra topdim», degan. Bu T.ga berilgan juda katta baho edi.
T. yölda, safarda bölganda ham, yoki bir joyda muqim turganda ham ustozlaridan, uçratgan roviylardan eşitgan hadislarni yozib olar, ularni tartibli ravişda alohidaalohida qayd qilib borardi. 868 y. xorij safaridan öz yurtiga qaytgan T. ilmiyijodiy iş, şogirdlar tayyorlaş bilan maşğul böldi va yirik muhaddis olim, imom sifatida şuhrat qozondi. Taqvodorlik, islom dini va öz obrösiga gard yuqtirmaslikka intiliş, dunyo molmatosi va boylikka beparvo qaraş, oxiratning ğamini yeyiş T.ning hayoti tarzi edi. T.ning şogirdlari uning işlarini davom ettirdi. Ular içida Makhul ibn alFadl, Muhammad ibn Maxmud Anbar, Hamod ibn Şokir, Abd ibn Muhammad Nasafiy, Haysam ibn Kulayb Şoşiy, Ahmad ibn Yusuf Nasafiy va b.ni körsatiş mumkin.
T. qalamiga mansub asarlarning aksariyati bizgaça yetib kelgan. «AlJomi' assahih» («Işonarli töplam»), «aş-Şamoil annabaviya» yoki «AşŞamoil annabiy sallolohu alayhi va sallam» («Payğambar alayhissalomning şakl va sifatlari»), «alIlal filhadis» («Hadislardagi illatlar»), «Risola filxilof valjadal» («Hadislardagi ixtilof va bahslar haqida risola»), «atTa'rix» («Tarix»), «Kitob uzzuhd» («Zohidlik kitobi»), «Kitob ulasmo valkuno» («Ismlar va kunyalar kitobi») va b. T.ning asarlari içvda eng maşhuri, şubhasiz, «alJomi' assahih» bölib, 6 ta işonçli hadislar töplamidan biridir. Uşbu asar ilmiy manbalarda «Jomi' atTermiziy», «Sahihi Termiziy», «Sunani Termiziy» nomi bilan ham ataladi. T.ning muhim asarlaridan yana biri «aşŞamoil annabaviya» Muhammad (as)ning şaxsiy hayoti, u zotning suvrat va siyrati, ajoyib fazilatlari, odatlariga oid 408 hadisi şarifni öz içiga qamragan manbadir. Bu kitob azaddan islomşunos olimlar, tadqiqotçilarning diqqatini öziga tortib keladi. Arab tilida bitilgan uşbu asarga bir qança şarhlar ham yozilgan. Uning tili ravon, uslubi ğoyatda oddiy. Asar fors va turk tillariga tarjima qilingan. «AşŞamoil annabaviya»ning 1-qismida keltirilgan hadisi şariflar payğambarning suvrat (taşqi qiyofasi) iga, 2qismida keltirilgan hadisi şariflar esa içki dunyosiyu, axloqiy fazilatlarini bayon qilişga bağişlangan. Kitobning 16-a.ga oid bir qölyozmasi Toşkentda, Özbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasida saqlanadi. «AşŞamoil annabaviya» özbek tiliga ögirilib sönggi yillarda Toşkentda bir neça bor naşr etildi. 1990 y. T. tavalludining 1200 yilligi yurtimizda keng nişonlandi. Mustaqillik yillarida T.ning yodgorlik majmuasi qaytadan ta'mirlanib, qutluğ ziyoratgohga aylantirildi.
As: Sunani Termiziy, 1j., T., 1999; Şamoili Muhammadiya, T., 1991; Sahihi Termiziy, T., 1993.
Ad.: Buyuk muhaddislar (Imom al-Buxoriy, Imom Muslim, Imom at-Termiziy), T., 1998; Buyuk allomalarimiz, T., 2002; Uvatov U., Donolardan saboklar, T., 1994.
Ubaydulla Uvatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМИЗИЙ Абу Исо, Имом Термизий (тўлиқ номи Муҳаммад ибн Исо ибн Савра ибн Мусо ибн Захдок Сулламий Буғий Термизий) (824, Термиз — 892, Буғ қишлоғи, ҳоз. Шеробод тумани) — буюк муҳаддис. Сулламий деб нисбат берилишига сабаб боболаридан бири суллам деган араб қабиласига дўст тутинган, Буғий дейилишига сабаб ўша вақтдаги Бут номли қишлоқда вафот этиб, шу ерга дафн қилинган. Умрининг охирида кўзи ожиз бўлиб қолгани учун адДарир тахаллуси билан хам аталган. Т.нинг ёшлик йиллари Термиз ш.да ўтган, дастлабки маълумотни ҳам шу ерда олган. Болалигидан ўта зийраклиги, хотирасининг кучлилиги, ноёб қобилияти билан ўз тенгқурларидан ажралиб турган. Диний ва дунёвий фанларни, айниқса, ҳадис илмини алоҳида қизиқиш билан ўрганган, бу борадаги билимларини янада ошириш учун кўпгина Шарқ мамлакатларига борган. Узоқ йиллар Ироқ, Исфаҳон, Хуросон, Макка ва Мадинада яшаган. Узоқ давом этган сафарлари чоғида қироат илми, баён, фикд, тарих, айниқса, ўзи ёшликдан қизиққан ҳадис илми бўйича ўша даврнинг йирик олимларндан таълим олади. Машҳур муҳаддислардан Имом Бухорий, Имом Муслим, Имом Абу Довуд, Қутайба ибн Сайд, Исҳоқ ибн Мусо, Махмуд ибн Ғайлон ва б. унинг устозлари эди.
Т. Имом Бухорий билан учрашганида (бу учрашув Нишопурда бўлган ва икки аллома 5 й. биргаликда яшашган) қадиснинг матнинигина эмас, унинг ҳикмати ва фалсафасини тушуниб етганини эътироф этади. Ўз навбатида Имом Бухорий ўз шогирдини мақтаб, камтаринлик билан: «Сен мендан баҳра топганингдан кўра мен сендан кўпроқ баҳра топдим», деган. Бу Т.га берилган жуда катта баҳо эди.
Т. йўлда, сафарда бўлганда ҳам, ёки бир жойда муқим турганда ҳам устозларидан, учратган ровийлардан эшитган ҳадисларни ёзиб олар, уларни тартибли равишда алоҳидаалоҳида қайд қилиб борарди. 868 й. хориж сафаридан ўз юртига қайтган Т. илмийижодий иш, шогирдлар тайёрлаш билан машғул бўлди ва йирик муҳаддис олим, имом сифатида шуҳрат қозонди. Тақводорлик, ислом дини ва ўз обрўсига гард юқтирмасликка интилиш, дунё молматоси ва бойликка бепарво қараш, охиратнинг ғамини ейиш Т.нинг ҳаёти тарзи эди. Т.нинг шогирдлари унинг ишларини давом эттирди. Улар ичида Макҳул ибн алФадл, Муҳаммад ибн Махмуд Анбар, Ҳамод ибн Шокир, Абд ибн Муҳаммад Насафий, Ҳайсам ибн Кулайб Шоший, Аҳмад ибн Юсуф Насафий ва б.ни кўрсатиш мумкин.
Т. қаламига мансуб асарларнинг аксарияти бизгача етиб келган. «АлЖомиъ ассаҳиҳ» («Ишонарли тўплам»), «аш-Шамоил аннабавия» ёки «АшШамоил аннабий саллолоҳу алайҳи ва саллам» («Пайғамбар алайҳиссаломнинг шакл ва сифатлари»), «алИлал филҳадис» («Ҳадислардаги иллатлар»), «Рисола филхилоф валжадал» («Ҳадислардаги ихтилоф ва баҳслар ҳақида рисола»), «атТаърих» («Тарих»), «Китоб уззуҳд» («Зоҳидлик китоби»), «Китоб уласмо валкуно» («Исмлар ва кунялар китоби») ва б. Т.нинг асарлари ичвда энг машҳури, шубҳасиз, «алЖомиъ ассаҳиҳ» бўлиб, 6 та ишончли ҳадислар тўпламидан биридир. Ушбу асар илмий манбаларда «Жомиъ атТермизий», «Саҳиҳи Термизий», «Сунани Термизий» номи билан ҳам аталади. Т.нинг муҳим асарларидан яна бири «ашШамоил аннабавия» Муҳаммад (ас)нинг шахсий ҳаёти, у зотнинг суврат ва сийрати, ажойиб фазилатлари, одатларига оид 408 ҳадиси шарифни ўз ичига қамраган манбадир. Бу китоб азаддан исломшунос олимлар, тадқиқотчиларнинг диққатини ўзига тортиб келади. Араб тилида битилган ушбу асарга бир қанча шарҳлар ҳам ёзилган. Унинг тили равон, услуби ғоятда оддий. Асар форс ва турк тилларига таржима қилинган. «АшШамоил аннабавия»нинг 1-қисмида келтирилган ҳадиси шарифлар пайғамбарнинг суврат (ташқи қиёфаси) ига, 2қисмида келтирилган ҳадиси шарифлар эса ички дунёсию, ахлоқий фазилатларини баён қилишга бағишланган. Китобнинг 16-а.га оид бир қўлёзмаси Тошкентда, Ўзбекистон мусулмонлари идораси кутубхонасида сақланади. «АшШамоил аннабавия» ўзбек тилига ўгирилиб сўнгги йилларда Тошкентда бир неча бор нашр этилди. 1990 й. Т. таваллудининг 1200 йиллиги юртимизда кенг нишонланди. Мустақиллик йилларида Т.нинг ёдгорлик мажмуаси қайтадан таъмирланиб, қутлуғ зиёратгоҳга айлантирилди.
Ас: Сунани Термизий, 1ж., Т., 1999; Шамоили Муҳаммадия, Т., 1991; Саҳиҳи Термизий, Т., 1993.
Ад.: Буюк муҳаддислар (Имом ал-Бухорий, Имом Муслим, Имом ат-Термизий), Т., 1998; Буюк алломаларимиз, Т., 2002; Уватов У., Донолардан сабоклар, Т., 1994.
Убайдулла Уватов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.