Abulğoziy Bahodirxon
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 74-b. — ziyouz.com
Abulğoziy Bahodirxon (1603.23.8, Urganç-1663. 4, Xiva) - Xiva xoni (1643—1664), şayboniylar sulolasidan, tarixçi va tabib. A. B. ning oğalari Habaş sulton va Elbars sulton otalari Arab Muhammadxonni yengib, uni Qum qal'asiga qamadilar. Otasining tarafdorlari bölgan katta oğasi Asfandiyor Eronga, A. B. esa Buxoroga Imomqulixon huzuriga qoçdi. 1623 y.da akasi Asfandiyorxon Xiva taxtini egallagaç, A. B. Urgançga hokim qilib tayinlandi. Lekin Asfandiyorxon b-n örtalarida nizo çiqib, A. B. 1627 y.da qozoq xoni Eşimxon huzuriga qoçdi; keyin ikki yil Toşkent hokimi Tursunxon b-n birga böldi. Köp ötmay, turkmanlarning taklifiga binoan u yana Xorazmga qaytdi. Asfandiyor uni Xiva hokimi qilib tayinlaşga majbur böldi. 1629 y.da turkmanlar Eronga tobe bölgan Niso va Durunni bosib oldilar. Asfandiyorxon Eron b-n munosabatlarning tamoman jiddiylaşib ketişidan çöçib, aybni A. B. ga tönkadi va uni 1630 y. qişida Eron podşohi huzuriga garov tariqasida yubordi. A. B. şu tariqa 10 yil Eronda, Isfahon yaqinidagi Taborak qal'asida qamoqda yaşadi. 1639 y.ning yozida u tutqunlikdan qoçişga muvaffaq böldi. A. B. bir neça yil taxt uçun kuraş olib borib, nihoyat 1644 y. Xiva taxtiga ötirdi. A. B. markaziy hokimiyatni mustahkamlaş uçun kuraş olib bordi. U 1663 y.da hokimiyatni öğli Anuşaxonta topşirdi. A. B. yirik tarixçi olim sifatida ham e'tiborga sazovor. Uning «Şajarayi tarokima» va «Şajarayi turk» asarlari Özbekiston, umuman Örta Osiyo tarixiga oid qimmatli manbalardan hisoblanadi. A. B. tib. ilmiga oid «Manofi'ul inson» («Insonga foydali narsalar») nomli asar ham yozgan.
Ac: Abulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБУЛҒОЗИЙ БАҲОДИРХОН (1603.23.8, Урганч-1663. 4, Хива) - Хива хони (1643—1664), шайбонийлар сулоласидан, тарихчи ва табиб. А. Б. нинг оғалари Ҳабаш султон ва Элбарс султон оталари Араб Муҳаммадхонни енгиб, уни Қум қалъасига қамадилар. Отасининг тарафдорлари бўлган катта оғаси Асфандиёр Эронга, А. Б. эса Бухорога Имомқулихон ҳузурига қочди. 1623 й.да акаси Асфандиёрхон Хива тахтини эгаллагач, А. Б. Урганчга ҳоким қилиб тайинланди. Лекин Асфандиёрхон б-н ўрталарида низо чиқиб, А. Б. 1627 й.да қозоқ хони Эшимхон ҳузурига қочди; кейин икки йил Тошкент ҳокими Турсунхон б-н бирга бўлди. Кўп ўтмай, туркманларнинг таклифига биноан у яна Хоразмга қайтди. Асфандиёр уни Хива ҳокими қилиб тайинлашга мажбур бўлди. 1629 й.да туркманлар Эронга тобе бўлган Нисо ва Дурунни босиб олдилар. Асфандиёрхон Эрон б-н муносабатларнинг тамоман жиддийлашиб кетишидан чўчиб, айбни А. Б. га тўнкади ва уни 1630 й. қишида Эрон подшоҳи ҳузурига гаров тариқасида юборди. А. Б. шу тариқа 10 йил Эронда, Исфаҳон яқинидаги Таборак қалъасида қамоқда яшади. 1639 й.нинг ёзида у тутқунликдан қочишга муваффақ бўлди. А. Б. бир неча йил тахт учун кураш олиб бориб, ниҳоят 1644 й. Хива тахтига ўтирди. А. Б. марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш учун кураш олиб борди. У 1663 й.да ҳокимиятни ўғли Анушахонта топширди. А. Б. йирик тарихчи олим сифатида ҳам эътиборга сазовор. Унинг «Шажарайи тарокима» ва «Шажарайи турк» асарлари Ўзбекистон, умуман Ўрта Осиё тарихига оид қимматли манбалардан ҳисобланади. А. Б. тиб. илмига оид «Манофиъул инсон» («Инсонга фойдали нарсалар») номли асар ҳам ёзган.
Ac: Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.