Abxaziya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–77-b. — ziyouz.com
Abxaziya ABXAZIYA, Abxaziya Respublikasi (abxazça nomi «Apsni» — qalb ölkasi) — Gruziya Respublikasi tarkibida. 1921 y. 4 martda taşkil topgan. Zakavkazyening şim.-ğarbiy qismida joylaşgan. Jan.-ğarbiy qismi Qora dengizga tutaşadi. Mayd. 8,7 ming km2. Aholisi 530 mingdan ortiq kişi (1999). 5 tuman, 7 şahar, 4 şaharça bor. Poytaxti — Suxumi ş.
Tabiati. A. hududining köpçilik qismi Katta Kavkaz toğ tizmasining etaklari va yon bağirlarida joylaşgan (Gagra, Bzib, Abxaziya, Kodori tizmalari). Ayrim joylarda toğlarning bal. 3—4 ming m ga yetadi. Dovonlar ham bor. Qora dengiz böylab torgina tekislik çözilgan. Jan.-şarqida Kolxida pasttekisligi joylaşgan. Foydali qazilmalari: toşkömir, quriliş materiallari, barit, simob, polimetall rudalar. Iqlimi — nam subtropik, toğlarda — mö'tadil sovuq va sovuq. Sohilda yanv. t-rasi 4°, 7°, toğlarda —2° gaça; iyulda sohilda 22°, 24°, toğlarda 16°, 18°. Yoğin miqdori pasttekisliklarda 1300—1500 mm, toğlarda 2400 mm gaça. Daryolari: Bzib, Kodori, Galidzga, Gumista; köllari: Ritsa, Amtkeli. Pasttekislik va toğ etaklari botqoq, allyuvial, podzol, ayrim joylar sariq, qizil tuproqli. Balandlaşgan sari çirindi karbonatli, qönğir toğ-örmon hamda toğ-ötloq tuproqlar uçraydi. Mamlakat hududining 55% dan köproği örmon (samşit, buk, dub, qoraqayin, kaştan, grab daraxtlari), yuqoriroqda oq qarağay, undan balandda subalp va alp ötloqlari bor. Subtropik ösimliklardan xurmo, evkalipt, sarv va b. ösadi. A. hududida Ritsa, Gumista, Pitsunda-Myusser qöriqxonalari bor.
Aholisi. Asosiy aholisi abxazlar va gruzinlar. Ular sohil tumanlari va toğ yon bağirlarida yaşaydi. Şaharlari: Oçamçira, Gudauta, Gagra (dengiz portlari), Gali, Tkvarçeli. Abxazlar özlarini apsua deb ataydilar. Davlat tili — abxaz tili.
Tarixi. Abxaz xalqining ajdodlari haqidagi dastlabki ma'lumotlar jez asrining keyingi davridan boşlanadi. Mil. av. 1- minginçi y. örtalarida A. Kolxida podşohligining bir qismi bölgan. Mil. av. 2- a. oxiri —1- a.ning boşlarida A. Pont podşohligi, mil. av. 65 y.dan Rim qaramoğida bölgan. 4-a. da Ğarbiy Gruziyada vujudga kelgan Laz podşohligi tarkibiga kirgan. 4— 6- a. larda butun A. ni Vizantiya zabt etgan. 8- a.ga kelib abxazlar Vizantiyaga itoat etmay qöydi. Şu a.ning 80-ylarida Ğarbiy Gruziya yerlari A. podşohligiga birlaştirildi. 16-a.dan A. Turkiyaga qaram bölib qoldi va abxazlar yerlari iqtisodiy-madaniy inqirozga uçradi. 1810 y.da A. Rossiyaga qöşib olindi. 19- a. boşlarida abxazlar Axçipsou, Aibga, Dal, Sabal, Psxu kabi erkin jamoalar tarzida kun keçirgan. Har biri bir neça ming kişidan iborat bölgan erkin jamoalar qon-qardoşlik guruhlariga bölinar va ular örtasidagi munosabatlar abxazlarning an'anaviy huquqiga asoslanar, hamma masalani jamoa oqsoqoli hal qilar edi. Asrlar davomida A. knyazligining markazlaşuv darajasi avvalo hokim knyazning şaxsiy obröe'tiboriga boğliq bölgan. Köpinça u va mahalliy zodagonlar erkin jamoalarni nazorat qilmasdi. A. Rossiyaga qöşib olingaç, bir neça ön yillar davomida vaziyat notinç böldi. Aholining bir qismi Turkiya tarafdori edi. 1864 y.gi Kavkaz uruşidan keyin A. ning muxtoriyat maqomidan mahrum etilişi vaziyatni keskinlaştirib yubordi. Ommaviy norozilik 1866 y.da abxazlarning yalpi qözğoloniga aylanib ketdi. Rus jazo otryadlari qözğolonni şafqatsizlik b-n bostirdi. Ma'murlar ğalayonçi abxazlarni Turkiyaga köçira boşladi. 1877-78 y.lardagi rus-turk uruşida abxazlar Turkiya tarafida faol iştirok etişi sababli ularni majburan Turkiyaga köçiriş ommaviy tus oldi. Natijada abxazlar yaşab kelgan hudud ikkiga: şim,-ğarbiy (bzib) va jan.-şarqiy (abjuy) qismlarga bölinib qoldi. Abxazlar tark etgan yerlarga Turkiyadan greklar va armanlar, Rossiyadan turli millat kişilari, Gruziyadan asosan megrellar köçib kela boşladilar. Şu tariqa hoz. Abxaziya turli-tuman millatlar yurti bölib qoldi. 1921 y. 16 dek.da A. şartnoma asosida Gruziya tarkibiga kirdi. 1990 y.dek. dan A. muxtor respublikasi, 1992 y. iyuldan A. Respublikasi. A. dagi 1990-ylardagi vaziyatning xususiyatlari va ötkir gruzin-abxaz mojarosining sabablari köp jihatdan tarixiy ötmişga va 19—20-a.lardagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar xarakteriga borib taqaladi.
Xöjaligi. A. ğarbiy va şarqiy iqtisodiy hududlarga bölinadi. Xöjaligida agrar soha ustun. Çoy, tamaki, sitrus mevalari, efir moyli ösimliklar ekiladi, makkajöxori yetiştiriladi. Örmonçilik va kömir qazib oliş tarmoqlari rivojlangan. 90- y.larning boşigaça sanatoriy-kurortlar tizimi alohida örin olgan. Dengiz böylarida boğdorçilik va tokçilik, şuningdek çorvaçilik (asosan qoramolçilik), parrandaçilik, pillaçilik, baliqçilik va asalariçilikka katta ahamiyat beriladi. Sanoatda oziq-ovqat, tamaki mahsulotlari, meva konservalari işlab çiqariladi. A. da 4 tamaki-fermentatsiya z-di, bir neça çoy f-kasi, Kodori taxta tiliş k-ti bor. Mahalliy xom aşyo asosida efirli moy z-dlari, şuningdek çarm poyabzal k-ti va bir neça tikuvçilik korxonalari işlaydi. Elektr energiyasi asosan Tkvarçeli elektr st-yasi va Suxumi GESida hosil qilinadi. Maşinasozlik va kimyo sanoati, quriliş materiallari korxonalari bor. A. hududini Suxumi — Çerkasiya t. y. va avtomobil yöllari kesib ötadi. Asosiy dengiz porti — Suxumi ş. Muhim iqlimiy kurortlar Suxumi, Gagra, Gudauta, Noviy Afon, Pitsundada joylaşgan.
Madaniyati. A. da örta umumiy ta'lim maktablari, örta maxsus öquv yurtlari, oliy öquv yurtlari (Suxumi un-ti, Subtropik xöjalik in-ti), i.t. institutlari, klub muassasalari, muzeylar, botanika boği işlab turibdi. Abxaz tilida gaz. va jurlar naşr etiladi. Abxaz, gruzin va rus tillarida radio eşittirişlar olib boriladi. Retranslyatsiya telekörsatuvi mavjud. Xalq oğzaki ijodida qahramonlar haqidagi ertaklar, rivoyatlar, ovçilik haqidagi hikoyalar, bandi qilib qöyilgan Abrskil haqidagi qad. rivoyat, xalq qöşiqlari maşhur. Xalq şoiri D. Gulia abxaz adabiyotining asosçisi hisoblanadi. Çöpon va ovçi qöşiqlari, dehqonçilik va urf-odatlar b-n boğliq qöşiq va laparlar abxaz musiqasiga asos bölgan. A. hududida jez davrining dolmen deb atalgan sağanalari, qad. yunon va Rim davridan qolgan inşootlarning vayronalari (Dioskuriya— Sebastopolis, Anakopiya va b.), Vizantiya davri (6—8- a.lar) me'moriy yodgorliklari — Noviy Afondagi ustunli bir gumbazli imorat, neolit va jez zamonlaridagi odam va hayvonlarning haykalçalari, naqşli keramika va bronza buyumlar saqlanib qolgan. 14- a.ning boşlaridagi miniatyuralar, 14—16- a.lardagi freskalar maşhur. Hoz. zamon tasviriy san'atining şakllanişida 1918 y. oçilgan Suxumi badiiy maktabi muhim rol öynagan. A.ning birinçi professional rassomi A. Şervaşidze (Çaçba) bölgan. I. Somaya, N. Tebukaşvili, Ç. Kukuladze, V. Mesxi, M. Eşba, B. Gogoberidze kabi san'atkorlar maşhur. Qadimdan amaliybezak san'ati rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБХАЗИЯ, Абхазия Республикаси (абхазча номи «Апсни» — қалб ўлкаси) — Грузия Республикаси таркибида. 1921 й. 4 мартда ташкил топган. Закавказьенинг шим.-ғарбий қисмида жойлашган. Жан.-ғарбий қисми Қора денгизга туташади. Майд. 8,7 минг км2. Аҳолиси 530 мингдан ортиқ киши (1999). 5 туман, 7 шаҳар, 4 шаҳарча бор. Пойтахти — Сухуми ш.
Табиати. А. ҳудудининг кўпчилик қисми Катта Кавказ тоғ тизмасининг этаклари ва ён бағирларида жойлашган (Гагра, Бзибь, Абхазия, Кодори тизмалари). Айрим жойларда тоғларнинг бал. 3—4 минг м га етади. Довонлар ҳам бор. Қора денгиз бўйлаб торгина текислик чўзилган. Жан.-шарқида Колхида пасттекислиги жойлашган. Фойдали қазилмалари: тошкўмир, қурилиш материаллари, барит, симоб, полиметалл рудалар. Иқлими — нам субтропик, тоғларда — мўътадил совуқ ва совуқ. Соҳилда янв. т-раси 4°, 7°, тоғларда —2° гача; июлда соҳилда 22°, 24°, тоғларда 16°, 18°. Ёғин миқдори пасттекисликларда 1300—1500 мм, тоғларда 2400 мм гача. Дарёлари: Бзибь, Кодори, Галидзга, Гумиста; кўллари: Рица, Амткели. Пасттекислик ва тоғ этаклари ботқоқ, аллювиал, подзол, айрим жойлар сариқ, қизил тупроқли. Баландлашган сари чиринди карбонатли, қўнғир тоғ-ўрмон ҳамда тоғ-ўтлоқ тупроқлар учрайди. Мамлакат ҳудудининг 55% дан кўпроғи ўрмон (самшит, бук, дуб, қорақайин, каштан, граб дарахтлари), юқорироқда оқ қарағай, ундан баландда субальп ва альп ўтлоқлари бор. Субтропик ўсимликлардан хурмо, эвкалипт, сарв ва б. ўсади. А. ҳудудида Рица, Гумиста, Пицунда-Мюссер қўриқхоналари бор.
Аҳолиси. Асосий аҳолиси абхазлар ва грузинлар. Улар соҳил туманлари ва тоғ ён бағирларида яшайди. Шаҳарлари: Очамчира, Гудаута, Гагра (денгиз портлари), Гали, Ткварчели. Абхазлар ўзларини апсуа деб атайдилар. Давлат тили — абхаз тили.
Тарихи. Абхаз халқининг аждодлари ҳақидаги дастлабки маълумотлар жез асрининг кейинги давридан бошланади. Мил. ав. 1- мингинчи й. ўрталарида А. Колхида подшоҳлигининг бир қисми бўлган. Мил. ав. 2- а. охири —1- а.нинг бошларида А. Понт подшоҳлиги, мил. ав. 65 й.дан Рим қарамоғида бўлган. 4-а. да Ғарбий Грузияда вужудга келган Лаз подшоҳлиги таркибига кирган. 4— 6- а. ларда бутун А. ни Византия забт этган. 8- а.га келиб абхазлар Византияга итоат этмай қўйди. Шу а.нинг 80-йларида Ғарбий Грузия ерлари А. подшоҳлигига бирлаштирилди. 16-а.дан А. Туркияга қарам бўлиб қолди ва абхазлар ерлари иқтисодий-маданий инқирозга учради. 1810 й.да А. Россияга қўшиб олинди. 19- а. бошларида абхазлар Ахчипсоу, Аибга, Дал, Цабал, Псху каби эркин жамоалар тарзида кун кечирган. Ҳар бири бир неча минг кишидан иборат бўлган эркин жамоалар қон-қардошлик гуруҳларига бўлинар ва улар ўртасидаги муносабатлар абхазларнинг анъанавий ҳуқуқига асосланар, ҳамма масалани жамоа оқсоқоли ҳал қилар эди. Асрлар давомида А. князлигининг марказлашув даражаси аввало ҳоким князнинг шахсий обрўэътиборига боғлиқ бўлган. Кўпинча у ва маҳаллий зодагонлар эркин жамоаларни назорат қилмасди. А. Россияга қўшиб олингач, бир неча ўн йиллар давомида вазият нотинч бўлди. Аҳолининг бир қисми Туркия тарафдори эди. 1864 й.ги Кавказ урушидан кейин А. нинг мухторият мақомидан маҳрум этилиши вазиятни кескинлаштириб юборди. Оммавий норозилик 1866 й.да абхазларнинг ялпи қўзғолонига айланиб кетди. Рус жазо отрядлари қўзғолонни шафқатсизлик б-н бостирди. Маъмурлар ғалаёнчи абхазларни Туркияга кўчира бошлади. 1877-78 й.лардаги рус-турк урушида абхазлар Туркия тарафида фаол иштирок этиши сабабли уларни мажбуран Туркияга кўчириш оммавий тус олди. Натижада абхазлар яшаб келган ҳудуд иккига: шим,-ғарбий (бзибь) ва жан.-шарқий (абжуй) қисмларга бўлиниб қолди. Абхазлар тарк этган ерларга Туркиядан греклар ва арманлар, Россиядан турли миллат кишилари, Грузиядан асосан мегреллар кўчиб кела бошладилар. Шу тариқа ҳоз. Абхазия турли-туман миллатлар юрти бўлиб қолди. 1921 й. 16 дек.да А. шартнома асосида Грузия таркибига кирди. 1990 й.дек. дан А. мухтор республикаси, 1992 й. июлдан А. Республикаси. А. даги 1990-йлардаги вазиятнинг хусусиятлари ва ўткир грузин-абхаз можаросининг сабаблари кўп жиҳатдан тарихий ўтмишга ва 19—20-а.лардаги ижтимоий-иқтисодий жараёнлар характерига бориб тақалади.
Хўжалиги. А. ғарбий ва шарқий иқтисодий ҳудудларга бўлинади. Хўжалигида аграр соҳа устун. Чой, тамаки, цитрус мевалари, эфир мойли ўсимликлар экилади, маккажўхори етиштирилади. Ўрмончилик ва кўмир қазиб олиш тармоқлари ривожланган. 90- й.ларнинг бошигача санаторий-курортлар тизими алоҳида ўрин олган. Денгиз бўйларида боғдорчилик ва токчилик, шунингдек чорвачилик (асосан қорамолчилик), паррандачилик, пиллачилик, балиқчилик ва асаларичиликка катта аҳамият берилади. Саноатда озиқ-овқат, тамаки маҳсулотлари, мева консервалари ишлаб чиқарилади. А. да 4 тамаки-ферментация з-ди, бир неча чой ф-каси, Кодори тахта тилиш к-ти бор. Маҳаллий хом ашё асосида эфирли мой з-длари, шунингдек чарм пойабзал к-ти ва бир неча тикувчилик корхоналари ишлайди. Электр энергияси асосан Ткварчели электр ст-яси ва Сухуми ГЭСида ҳосил қилинади. Машинасозлик ва кимё саноати, қурилиш материаллари корхоналари бор. А. ҳудудини Сухуми — Черкасия т. й. ва автомобиль йўллари кесиб ўтади. Асосий денгиз порти — Сухуми ш. Муҳим иқлимий курортлар Сухуми, Гагра, Гудаута, Новий Афон, Пицундада жойлашган.
Маданияти. А. да ўрта умумий таълим мактаблари, ўрта махсус ўқув юртлари, олий ўқув юртлари (Сухуми ун-ти, Субтропик хўжалик ин-ти), и.т. институтлари, клуб муассасалари, музейлар, ботаника боғи ишлаб турибди. Абхаз тилида газ. ва журлар нашр этилади. Абхаз, грузин ва рус тилларида радио эшиттиришлар олиб борилади. Ретрансляция телекўрсатуви мавжуд. Халқ оғзаки ижодида қаҳрамонлар ҳақидаги эртаклар, ривоятлар, овчилик ҳақидаги ҳикоялар, банди қилиб қўйилган Абрскил ҳақидаги қад. ривоят, халқ қўшиқлари машҳур. Халқ шоири Д. Гулиа абхаз адабиётининг асосчиси ҳисобланади. Чўпон ва овчи қўшиқлари, деҳқончилик ва урф-одатлар б-н боғлиқ қўшиқ ва лапарлар абхаз мусиқасига асос бўлган. А. ҳудудида жез даврининг дольмен деб аталган сағаналари, қад. юнон ва Рим давридан қолган иншоотларнинг вайроналари (Диоскурия— Себастополис, Анакопия ва б.), Византия даври (6—8- а.лар) меъморий ёдгорликлари — Новий Афондаги устунли бир гумбазли иморат, неолит ва жез замонларидаги одам ва ҳайвонларнинг ҳайкалчалари, нақшли керамика ва бронза буюмлар сақланиб қолган. 14- а.нинг бошларидаги миниатюралар, 14—16- а.лардаги фрескалар машҳур. Ҳоз. замон тасвирий санъатининг шаклланишида 1918 й. очилган Сухуми бадиий мактаби муҳим роль ўйнаган. А.нинг биринчи профессионал рассоми А. Шервашидзе (Чачба) бўлган. И. Цомая, Н. Тебукашвили, Ч. Кукуладзе, В. Месхи, М. Эшба, Б. Гогоберидзе каби санъаткорлар машҳур. Қадимдан амалийбезак санъати ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.