Adabiy an'ana
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–180-b. — ziyouz.com
Adabiy an'ana - dunyoni badiiy idrok etiş, biliş sohasida davrdandavrga, avloddan-avlodga ötib kelgan adabiy tajribalar: estetik qaraşlar, tasviriy vositalar, tildagi obrazlilik, emotsionallik va uslubdagi rangbaranglik. Ötmiş yozuvçilarining ijod tajribasida sinalgan, ustuvor va muqim ğoyaviy-badiiy boyliklarni yoş böğin öz davri talabiga kura qayta işlab, ijodiy rivojlantiradi. Adabiyot va san'atda an'ana tarixiy hodisa bulib, muayyan davr ijtimoiy-badiiy xususiyatlarini aks ettiradi. Özbek adabiyoti eskirmagan, zamon sinovidan utgan, barhayot, ilğor an'anaga suyanadi. Ilğor A.a. hamma vaqt novatorlikka çorlaydi. Binobarin an'ana va novatorlik orasida mantiqiy aloqa bor. Ularni bir-biridan ajratib, ham tasavvur qilib bölmaydi. Biz uçun an'ana hisoblanadigan köp ğoya va mayllar uz vaqtida yangilik sanalgan. Mas, Nizomiy uçun qisman yangilik bölgan «Xamsa» yaratiş Navoiy uçun an'ana edi. Şu b-n birga Navoiy «Xamsa»si ötmişdoşlarining takrori, taqlidi emas. Unda zamonasining uziga xos ğoyaviy-estetik masalalari yoritilgan va «Xamsaçilik an'anasi» yangi bosqiçga kötarilgan.
Özbek mumtoz adabiyotida tazkiraçilik an'anasi ham mavjud edi. Alişer Navoiy, Davlatşoh Samarqandiy, Fazliy kabi adiblar ayrim asarlarini Şarq tazkiraçilik an'analariga qat'iy amal qilib yaratganlar. Zahiriddin Muhammad Bobörning «Boburnoma» va Abulğoziy Bahodirxonning «Şajarai tarokima» kabi asarlari, Munis, Ogahiy, Bayoniy, Mirzaolim Muşriflarning tarixiy yilnomalari ham ma'lum adabiy-tarixiy an'analar asosida yaratilgan. Özbek adabiyotida 20-a.da vujudga kelgan roman janrining rivojiga katta hissa quşgan Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Ötkir Hoşimov, Omon Muxtorov va b. san'atkorlar jahon adabiyotidagi ilğor an'analarga suyanganlar.
Ortiqboy Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АДАБИЙ АНЪАНА - дунёни бадиий идрок этиш, билиш соҳасида даврдандаврга, авлоддан-авлодга ўтиб келган адабий тажрибалар: эстетик қарашлар, тасвирий воситалар, тилдаги образлилик, эмоционаллик ва услубдаги рангбаранглик. Ўтмиш ёзувчиларининг ижод тажрибасида синалган, устувор ва муқим ғоявий-бадиий бойликларни ёш бўғин ўз даври талабига кура қайта ишлаб, ижодий ривожлантиради. Адабиёт ва санъатда анъана тарихий ҳодиса булиб, муайян давр ижтимоий-бадиий хусусиятларини акс эттиради. Ўзбек адабиёти эскирмаган, замон синовидан утган, барҳаёт, илғор анъанага суянади. Илғор А.а. ҳамма вақт новаторликка чорлайди. Бинобарин анъана ва новаторлик орасида мантиқий алоқа бор. Уларни бир-биридан ажратиб, ҳам тасаввур қилиб бўлмайди. Биз учун анъана ҳисобланадиган кўп ғоя ва майллар уз вақтида янгилик саналган. Мас, Низомий учун қисман янгилик бўлган «Хамса» яратиш Навоий учун анъана эди. Шу б-н бирга Навоий «Хамса»си ўтмишдошларининг такрори, тақлиди эмас. Унда замонасининг узига хос ғоявий-эстетик масалалари ёритилган ва «Хамсачилик анъанаси» янги босқичга кўтарилган.
Ўзбек мумтоз адабиётида тазкирачилик анъанаси ҳам мавжуд эди. Алишер Навоий, Давлатшоҳ Самарқандий, Фазлий каби адиблар айрим асарларини Шарқ тазкирачилик анъаналарига қатъий амал қилиб яратганлар. Заҳириддин Муҳаммад Бобўрнинг «Бобурнома» ва Абулғозий Баҳодирхоннинг «Шажараи тарокима» каби асарлари, Мунис, Огаҳий, Баёний, Мирзаолим Мушрифларнинг тарихий йилномалари ҳам маълум адабий-тарихий анъаналар асосида яратилган. Ўзбек адабиётида 20-а.да вужудга келган роман жанрининг ривожига катта ҳисса қушган Абдулла Қодирий, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Одил Ёқубов, Пиримқул Қодиров, Ўткир Ҳошимов, Омон Мухторов ва б. санъаткорлар жаҳон адабиётидаги илғор анъаналарга суянганлар.
Ортиқбой Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.