Adabiy-Madaniy meros
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182-b. — ziyouz.com
Adabiy-Madaniy meros - ötmiş moddiy-madaniy boyliklari. Ajdodlardan avlodlarga qolgan xalq oğzaki ijodi, yozma adabiyoti, san'ati, me'morlik va h.k. namunalari. Ad.- m.m. uni yaratgan xalq tarixi b-n izçil va mustahkam boğlangan böladi; şu xalqning qad. davrlardan boşlab hozirgaça yaratgan va saqlanib kelgan adabiy-ma'naviy yodnomalari, moddiy-madaniy obidalarini öz içiga oladi.
Özbek xalqining boy adabiy-madaniy merosi yozma tarix boşlangandan keyin axomaniylar (mil.av. 558 — 330), salavkiylar (mil. av. 312—64), Örxun-Yenisey toş bitiklari, turkiy (uyğur) qölyozma yodgorliklar, Turk xoqonligi (552—745), Arab xalifaligi (632— 1258) va keyingi davrlar, xususan Amir Temur va temuriylar, şayboniylar, aştarxoniylar, uç xonlik, Rossiya istilosi, şörolar tuzumi davrlarida va, nihoyat, mustaqillik yillarida bunyod etilgan oğzaki, yozma va moddiy yodnoma hamda yodgorliklardan iborat. Bular özbek xalqining urf-odatlari, rasmrusmlari, bayramlari, xalq ijodi namunalari, adabiyot va fan sohasida yaratilgan manbalar, tasviriy va amaliy san'at hamda musiqa asarlari, qad. bitiklar va arxeologik topilmalar, rang-barang me'moriy obidalarni qamrab oladi. Ad.-m.m.ni saqlaş va urganiş ham tarixiy, ham ma'rifiy qimmatga ega. Bular özbek xalqining milliy iftixori hisoblanadi. Şörolar tuzumi davrida, xususan qatağon yillarida Ad.-m.m.ga nisbatan butunlay notöğri, mafkuraviy munosabatda bölindi. Ötmişda yaşab ijod etgan bir qança şoirlar ijodini örganiş man etildi, arab yozuvida bitilgan qölyozmalar yöqqilindi. Ad.- m.m.ning zukko bilimdonlari quvğin ostiga olindi; Abdulla Qodiriy, Fitrat, Çölpon va b. adib, şoir, olim va ziyolilar qatl etildi, önlab masjid va madrasalar buzib taşlandi, xalq marosimlari va bayramlarini ötkaziş taqiqlandi. Bu borada turğunlik yillari qatağon davrining öziga xos davomi böldi. 12 jildli Özbekiston milliy ensiklopediyasini naşr etişga kirişilganligi adabiy-madaniy merosni ilmiy örganiş yölidagi muhim tadbir böldi. Imom Buxoriy, Bahouddin Naqşband singari islom dinini tarğib qiliş yölidagi xizmatlari b-n dunyoga tanilgan buyuk vatandoşlarimiz dafi etilgan joylar obodonlaştirilib, ziyoratgohga aylantirildi. Ularning hayoti va ilmiy merosini örganişga bağişlangan kitoblar çop etiddi. Amir Temir hayoti va faoliyati, temuriylar davri madaniyatiga oid kitoblar naşr etildi. Örta asrning noyob madaniy yodgorligi «Usmon Qur'oni» öz egalariga — Özbekiston Diniy boşqarmasiga qaytarildi. «Alpomiş» dostoni yaratilganligining 1000 yillik yubileyi ötkazildi. Xalq me'morligining noyob namunalari bölgan bir qator me'moriy yodgorliklar ta'mirlandi. Ahmad Yassaviy, Rabğuziy, Husayniy, Huvaydo, Behbudiy va b- ijodi haqida tadqiqotlar olib borilmoqda, asarlari naşrga tayyorlanmoqda, Qur'on va Hadis ham birinçi marta özbek tiliga tarjima qilinib ommalaştirildi, qatağon qilingan şoir va adiblarning asarlari köplab nusxalarda çop etildi, unutilişga mahkum etilgan qator hunarmandçilik sohalari qayta tiklandi va xalq bayramlari tantanali nişonlanmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АДАБИЙ-МАДАНИЙ МЕРОС - ўтмиш моддий-маданий бойликлари. Аждодлардан авлодларга қолган халқ оғзаки ижоди, ёзма адабиёти, санъати, меъморлик ва ҳ.к. намуналари. Ад.- м.м. уни яратган халқ тарихи б-н изчил ва мустаҳкам боғланган бўлади; шу халқнинг қад. даврлардан бошлаб ҳозиргача яратган ва сақланиб келган адабий-маънавий ёдномалари, моддий-маданий обидаларини ўз ичига олади.
Ўзбек халқининг бой адабий-маданий мероси ёзма тарих бошлангандан кейин ахоманийлар (мил.ав. 558 — 330), салавкийлар (мил. ав. 312—64), Ўрхун-Енисей тош битиклари, туркий (уйғур) қўлёзма ёдгорликлар, Турк хоқонлиги (552—745), Араб халифалиги (632— 1258) ва кейинги даврлар, хусусан Амир Темур ва темурийлар, шайбонийлар, аштархонийлар, уч хонлик, Россия истилоси, шўролар тузуми даврларида ва, ниҳоят, мустақиллик йилларида бунёд этилган оғзаки, ёзма ва моддий ёднома ҳамда ёдгорликлардан иборат. Булар ўзбек халқининг урф-одатлари, расмрусмлари, байрамлари, халқ ижоди намуналари, адабиёт ва фан соҳасида яратилган манбалар, тасвирий ва амалий санъат ҳамда мусиқа асарлари, қад. битиклар ва археологик топилмалар, ранг-баранг меъморий обидаларни қамраб олади. Ад.-м.м.ни сақлаш ва урганиш ҳам тарихий, ҳам маърифий қимматга эга. Булар ўзбек халқининг миллий ифтихори ҳисобланади. Шўролар тузуми даврида, хусусан қатағон йилларида Ад.-м.м.га нисбатан бутунлай нотўғри, мафкуравий муносабатда бўлинди. Ўтмишда яшаб ижод этган бир қанча шоирлар ижодини ўрганиш ман этилди, араб ёзувида битилган қўлёзмалар йўққилинди. Ад.- м.м.нинг зукко билимдонлари қувғин остига олинди; Абдулла Қодирий, Фитрат, Чўлпон ва б. адиб, шоир, олим ва зиёлилар қатл этилди, ўнлаб масжид ва мадрасалар бузиб ташланди, халқ маросимлари ва байрамларини ўтказиш тақиқланди. Бу борада турғунлик йиллари қатағон даврининг ўзига хос давоми бўлди. 12 жилдли Ўзбекистон миллий энциклопедиясини нашр этишга киришилганлиги адабий-маданий меросни илмий ўрганиш йўлидаги муҳим тадбир бўлди. Имом Бухорий, Баҳоуддин Нақшбанд сингари ислом динини тарғиб қилиш йўлидаги хизматлари б-н дунёга танилган буюк ватандошларимиз дафи этилган жойлар ободонлаштирилиб, зиёратгоҳга айлантирилди. Уларнинг ҳаёти ва илмий меросини ўрганишга бағишланган китоблар чоп этидди. Амир Темир ҳаёти ва фаолияти, темурийлар даври маданиятига оид китоблар нашр этилди. Ўрта асрнинг ноёб маданий ёдгорлиги «Усмон Қуръони» ўз эгаларига — Ўзбекистон Диний бошқармасига қайтарилди. «Алпомиш» достони яратилганлигининг 1000 йиллик юбилейи ўтказилди. Халқ меъморлигининг ноёб намуналари бўлган бир қатор меъморий ёдгорликлар таъмирланди. Аҳмад Яссавий, Рабғузий, Ҳусайний, Ҳувайдо, Беҳбудий ва б- ижоди ҳақида тадқиқотлар олиб борилмоқда, асарлари нашрга тайёрланмоқда, Қуръон ва Ҳадис ҳам биринчи марта ўзбек тилига таржима қилиниб оммалаштирилди, қатағон қилинган шоир ва адибларнинг асарлари кўплаб нусхаларда чоп этилди, унутилишга маҳкум этилган қатор ҳунармандчилик соҳалари қайта тикланди ва халқ байрамлари тантанали нишонланмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.