Adabiy til
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–181-b. — ziyouz.com
Adabiy til — muayyan umumxalq tilining qayta işlangan va meyorlaştirilgan, mazkur tilda sözlaşuvçi xalqning madaniy extiyojlariga xizmat qiluvçi şakli. «Qayta işlangan» tuşunçasi nisbiy (tarixan turli davrlarda, turli xalqlarda A.t. özgarib turgan). Hatto ayrim bir xalqqa ham A.t. turli davrda turliça bölgan (mas, qadimgi turkiy adabiy til, hoz. özbek adabiy tili). Ba'zi davrlarda bir xalq uçun boşqa bir xalq tili A.t. vazifasini ötagan. Mac, fors va turkiylar uçun mumtoz arab tili, yaponlar uçun mumtoz xitoy tili; ba'zi Yevropa xalqlari uçun lotin tili va b. A.t. bölgan.
A.t.ning ikki — oğzaki ham yozma körinişi mavjud. Har qanday A.t. xalq oğzaki nutqi asosida şakllanib, şu xalq tiliga xos şevalarni umumlaştiradi va barça şeva vakillari uçun tuşunarli şakl oladi. Rivojlangan A.t.siz boy madaniyatga ega xalq bölişi mumkin emas. Şu ma'noda A.t. jamiyatning dolzarb muammolaridan hisoblanadi. A.t. deganda ba'zan uni turli körinişlari b-n qoriştirib yuboradilar. Xususan, yozma A.t. va oğzaki A.t. hamda badiiy adabiyot tili b-n A.t.ni ayni bir deb bölmaydi.
A.t. öz mezonlarini egallagan şu tilda sözlaşuvçilar barçasi uçun birdek. U ham yozma, ham oğzaki şakllarda amalda qöllanadi. Badiiy asar (yozuvçi) tili ham A.t. meyorlariga böysunsada, köplab xususiylik hamda umum e'tirof etmagan jihatlarni özida mujassamlaştiradi. Turli xalqlarda hamma davrlarda ham A.t. b-n badiiy asar tili bir taxlitda bölmagan. A.t. b-n milliy til örtasida ham farq bor. Milliy til şu tilning egasi bölgan xalq millat bölib şakllanganda yuzaga keladi. Milliy til A.t. vazifasiii ötaydi, lekin har qanday A.t. darhol milliy tilga aylana olmaydi.
A.t. b-n şevalar örtasidagi munosabat alohida muammoni taşkil etadi (q. Şevalar). Şevalar tarixan qançalik barqaror bölsa, A.t. uçun şevalarning vakillarini lingvistik nuqtai nazardan umumlaştiriş şunçalik murakkablaşadi. Hoz. kunda köpgina mamlakatlar (mas, Italiya, Indoneziya va b.)da şevalar A.t. b-n teng suratda qöllanmoqda.
A.t. tuşunçasi odatda til uslublari tuşunçasi b-n boğlanadi. Ammo bu boğlaniş bir tomonlama. Çunki til uslubiyatlarining özi A.t. körinişlari hisoblanadi. Ular tarixan şakllangan, muayyan belgilar majmuidan iborat böladi. Mazkur belgilarning bir qismi boşqa uslublarda takrorlanişi mumkin. Lekin, bu takroriy belgilarning ma'lum şaklda birikişi va vazifasining öziga xosligi bir uslubning ikkinçi uslubdan farqini belgilaydi.
Özbek tiliga Davlat tili maqomining berilişi (1989) özbek A.t. rivojini ta'minlovçi muhim voqea böldi. Özbek A.t.i turli xalqlar A.t.i rivojlaniş tajribasi asosida yanada takomillaşib bormoqda (yana q. Özbek adabiy tili).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АДАБИЙ ТИЛ — муайян умумхалқ тилининг қайта ишланган ва меъёрлаштирилган, мазкур тилда сўзлашувчи халқнинг маданий эхтиёжларига хизмат қилувчи шакли. «Қайта ишланган» тушунчаси нисбий (тарихан турли даврларда, турли халқларда А.т. ўзгариб турган). Ҳатто айрим бир халққа ҳам А.т. турли даврда турлича бўлган (мас, қадимги туркий адабий тил, ҳоз. ўзбек адабий тили). Баъзи даврларда бир халқ учун бошқа бир халқ тили А.т. вазифасини ўтаган. Mac, форс ва туркийлар учун мумтоз араб тили, японлар учун мумтоз хитой тили; баъзи Европа халқлари учун лотин тили ва б. А.т. бўлган.
А.т.нинг икки — оғзаки ҳам ёзма кўриниши мавжуд. Ҳар қандай А.т. халқ оғзаки нутқи асосида шаклланиб, шу халқ тилига хос шеваларни умумлаштиради ва барча шева вакиллари учун тушунарли шакл олади. Ривожланган А.т.сиз бой маданиятга эга халқ бўлиши мумкин эмас. Шу маънода А.т. жамиятнинг долзарб муаммоларидан ҳисобланади. А.т. деганда баъзан уни турли кўринишлари б-н қориштириб юборадилар. Хусусан, ёзма А.т. ва оғзаки А.т. ҳамда бадиий адабиёт тили б-н А.т.ни айни бир деб бўлмайди.
А.т. ўз мезонларини эгаллаган шу тилда сўзлашувчилар барчаси учун бирдек. У ҳам ёзма, ҳам оғзаки шаклларда амалда қўлланади. Бадиий асар (ёзувчи) тили ҳам А.т. меъёрларига бўйсунсада, кўплаб хусусийлик ҳамда умум эътироф этмаган жиҳатларни ўзида мужассамлаштиради. Турли халқларда ҳамма даврларда ҳам А.т. б-н бадиий асар тили бир тахлитда бўлмаган. А.т. б-н миллий тил ўртасида ҳам фарқ бор. Миллий тил шу тилнинг эгаси бўлган халқ миллат бўлиб шаклланганда юзага келади. Миллий тил А.т. вазифасиии ўтайди, лекин ҳар қандай А.т. дарҳол миллий тилга айлана олмайди.
А.т. б-н шевалар ўртасидаги муносабат алоҳида муаммони ташкил этади (қ. Шевалар). Шевалар тарихан қанчалик барқарор бўлса, А.т. учун шеваларнинг вакилларини лингвистик нуқтаи назардан умумлаштириш шунчалик мураккаблашади. Ҳоз. кунда кўпгина мамлакатлар (мас, Италия, Индонезия ва б.)да шевалар А.т. б-н тенг суратда қўлланмоқда.
А.т. тушунчаси одатда тил услублари тушунчаси б-н боғланади. Аммо бу боғланиш бир томонлама. Чунки тил услубиятларининг ўзи А.т. кўринишлари ҳисобланади. Улар тарихан шаклланган, муайян белгилар мажмуидан иборат бўлади. Мазкур белгиларнинг бир қисми бошқа услубларда такрорланиши мумкин. Лекин, бу такрорий белгиларнинг маълум шаклда бирикиши ва вазифасининг ўзига хослиги бир услубнинг иккинчи услубдан фарқини белгилайди.
Ўзбек тилига Давлат тили мақомининг берилиши (1989) ўзбек А.т. ривожини таъминловчи муҳим воқеа бўлди. Ўзбек А.т.и турли халқлар А.т.и ривожланиш тажрибаси асосида янада такомиллашиб бормоқда (яна қ. Ўзбек адабий тили).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.