Adabiyot

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com

Adabiyot (arab. — adab sözining köpligi) — 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlaştiruvçi asarlar majmui (texnikaviy A., qişloq xöjaligi A.i, siyosiy A. va b.). 2. San'atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi); voqelikni söz yordamida obrazlar orqali aks ettiradi. A. avval oğzaki bölgan, yozuv paydo bölgandan söng yozma şaklga ötgan. A. söz orqali insonning his-tuyğularini keng va çuqur aks ettiriş imkoniyatiga ega, şuning uçun ham u san'atning eng ommaviy turi hisoblanadi. Badiiy A.ning yetakçi 3 turi — epos, lirika, drama mavjud. Epos voqelikning özini in'ikos etadi, lirikada esa insonning voqelikdan olgan taassurotlari qöşib tasvirlanadi. Şarq qadimdan şe'riyat tuyğulari ölkasi bölgan. Şu boisdan Şarq badiiy A.i.da ayniqsa lirika keng rivojlangan. Drama hayotni harakatda ifodalab, muallif nutqisiz aks ettiradi. A.da qorişiq turlar ham mavjud. Mas, lirika va epos xususiyatlari birlaşib liro-epik törni taşkil etadi. Liro-epik turga poema, ballada, doston, masal kabilar kiradi. Epos, odatda, 3 ga bölinadi: kiçik epik şakl (latifa, oçerk, ertak, hikoya), örta epik şakl (qissa) va katta epik şakl (roman). Lirika mazmun va şaklga köra, ğazal, muxammas, marsiya, ruboiy, qasida, sonet, qöşiq va b.ga bölinadi. Dramatik A.ning ham mazmunan 3 xili bor: drama, komediya va tragediya (fojia). A. san'atning boşqa turlari kabi mafkuraviy hodisadir. A.da voqelikni aks ettiriş tamoyiliga köra, adibning ijodiy usuli paydo böladi. Voqelikdagi tipik hodisalar umumlaştirilgan holda haqqoniy aks ettirilsa, realistik A. deyiladi. Yozuvçi ayni voqelikni emas, balki u haqidagi öz orzu-umidlarini ham ifoda etea, romantik A. böladi. A.ning badiiylik mezoni uning ğoyaviy-badiiy jihatdan mukammal bölişini taqozo qiladi. Bu hol asar mavzuining dolzarbligi, ifoda etadigan ğoyasining töğriligi, tasvir haqiqatining çuqurligi, badiiy şakl tarkibiy qismlarining mukammalligidan yuzaga keladi.

Har bir A. milliydir, şunga köra har bir xalq madaniyatining tarkibiy qismi hisoblanadi. Xalqning tarixiy hayotidagi va ruhiyatidagi xususiyatlar A.ning milliyligi mazmunini taşkil etadi va öziga xos milliy şaklni yuzaga keltiradi. Milliy şaklning yuzaga kelişida A. tomonidan uzoq davr mobaynida yiğilgan tajriba va an'a-naning ham ahamiyati katta. Xalq hayotidagi yangi davr esa A.ni yangi, yuqoriroq bosqiçga kötaradi, uning mazmuni va şaklini ham yangilaydi, ham boyitadi. Yangilangan A. öz navbatida yangi jamiyatning mustahkamlanişida qudratli qurol vazifasini ötaydi.

Hoz. zamon özbek A.da A.ning tasvir obyekti umuman ijtimoiy voqelik bölsa, boş tasvir obyekti esa insondir. A.da insonning ijtimoiy mohiyati umumlaştirilgan holda ifoda etiladi. Şuning uçun ham A.ning maqsadi ma'lum bir ijtimoiy-siyosiy kuçning mohiyatini töla ifodalaş va ayni vaqtda keskin individuallaşgan badiiy obraz yaratmoqdir. Yaratilgan bunday obrazlarning eng mukammali «tip» deb ataladi. Navoiy asarlaridagi Farhod, Şirin, Majnun, Layli, Iskandar obrazlari; Şekspir asarlaridagi Otello va Hamlet; Abdulla Qodiriy asarlaridagi Otabek va Kumuş tip darajasiga kötarilgan obrazlardir. A. voqelikni aks ettirar ekan, unga gözallik qoidalari nuqtai nazaridan yondaşadi. Binobarin, asar predmetini tanlaş ham ğoyat muhim ijodiy nuqtadir. Çunonçi, asarning ta'sirli çiqişi, boşqa köp mezonlar qatori, şunga asos qilib olingan fikrning emotsionalligi, kötarinkiligiga ham boğliq böladi.

Milliy mustaqillikka erişgan özbek xalqi hayotning barça jabhalarida özligini namoyon etmoqda. Jumladan, istiqlol davri A.i tub sifat özgarişlarigaerişmoqda. Budavrda ijodkor olam va odam haqida avvalgidan farqli fikrlaş mumkinligini çuqur anglab faoliyat körsatmoqda. Natijada olamni, odamni, ularning tuyğularini turliça ifodalaydigan badiiy asarlar yaratiş boşlandi. Bu davr A.ida tasvirlanayotgan inson özining başariyat, vatan, el-yurt oldidagi mas'uliyatini çuqur his etgan holda namoyon bölmoqda. Istiqlol A.i mavzu nuqtai nazaridan ham, badiiy tasvir tamoyillari jihatidan ham ilgarigi qoliplarga siğmaydigan, tabiiy ravişda rivojlanayotgan yangi estetik hodisadir. U odamlarga yöl körsatişni zimmasiga olmaydi, öquvçiga aql örgatmaydi, hayotiy muallimlikni da'vo qilmaydi, balki tasvirning noziqligi, ifodalarning favquloddaligi, obrazlarning kutilmaganligi b-n öquvçida munosabat uyğotadi. Bu A.ning jozibasi zohirda emas, botinda — matn zamiriga joylangan. Istiqlol davri özbek A.i çinakamiga rang-barang A.dir. Uning bağrida turli-tuman ijodiy tajribalar keçadi, ijodiy yönaliş va oqimlar kesişadi va şu orqali çeksiz olam bağrida keçayotgan insonning murakkab «men»i kaşf etiladi.

Bahodir Sarimsoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АДАБИЁТ (араб. — адаб сўзининг кўплиги) — 1. Фан ва амалиётнинг бирор соҳасидаги ютуқларни умумлаштирувчи асарлар мажмуи (техникавий А., қишлоқ хўжалиги А.и, сиёсий А. ва б.). 2. Санъатнинг бир тури (бадиий А. деб ҳам аталади); воқеликни сўз ёрдамида образлар орқали акс эттиради. А. аввал оғзаки бўлган, ёзув пайдо бўлгандан сўнг ёзма шаклга ўтган. А. сўз орқали инсоннинг ҳис-туйғуларини кенг ва чуқур акс эттириш имкониятига эга, шунинг учун ҳам у санъатнинг энг оммавий тури ҳисобланади. Бадиий А.нинг етакчи 3 тури — эпос, лирика, драма мавжуд. Эпос воқеликнинг ўзини инъикос этади, лирикада эса инсоннинг воқеликдан олган таассуротлари қўшиб тасвирланади. Шарқ қадимдан шеърият туйғулари ўлкаси бўлган. Шу боисдан Шарқ бадиий А.и.да айниқса лирика кенг ривожланган. Драма ҳаётни ҳаракатда ифодалаб, муаллиф нутқисиз акс эттиради. А.да қоришиқ турлар ҳам мавжуд. Мас, лирика ва эпос хусусиятлари бирлашиб лиро-эпик тўрни ташкил этади. Лиро-эпик турга поэма, баллада, достон, масал кабилар киради. Эпос, одатда, 3 га бўлинади: кичик эпик шакл (латифа, очерк, эртак, ҳикоя), ўрта эпик шакл (қисса) ва катта эпик шакл (роман). Лирика мазмун ва шаклга кўра, ғазал, мухаммас, марсия, рубоий, қасида, сонет, қўшиқ ва б.га бўлинади. Драматик А.нинг ҳам мазмунан 3 хили бор: драма, комедия ва трагедия (фожиа). А. санъатнинг бошқа турлари каби мафкуравий ҳодисадир. А.да воқеликни акс эттириш тамойилига кўра, адибнинг ижодий усули пайдо бўлади. Воқеликдаги типик ҳодисалар умумлаштирилган ҳолда ҳаққоний акс эттирилса, реалистик А. дейилади. Ёзувчи айни воқеликни эмас, балки у ҳақидаги ўз орзу-умидларини ҳам ифода этеа, романтик А. бўлади. А.нинг бадиийлик мезони унинг ғоявий-бадиий жиҳатдан мукаммал бўлишини тақозо қилади. Бу ҳол асар мавзуининг долзарблиги, ифода этадиган ғоясининг тўғрилиги, тасвир ҳақиқатининг чуқурлиги, бадиий шакл таркибий қисмларининг мукаммаллигидан юзага келади.

Ҳар бир А. миллийдир, шунга кўра ҳар бир халқ маданиятининг таркибий қисми ҳисобланади. Халқнинг тарихий ҳаётидаги ва руҳиятидаги хусусиятлар А.нинг миллийлиги мазмунини ташкил этади ва ўзига хос миллий шаклни юзага келтиради. Миллий шаклнинг юзага келишида А. томонидан узоқ давр мобайнида йиғилган тажриба ва анъа-нанинг ҳам аҳамияти катта. Халқ ҳаётидаги янги давр эса А.ни янги, юқорироқ босқичга кўтаради, унинг мазмуни ва шаклини ҳам янгилайди, ҳам бойитади. Янгиланган А. ўз навбатида янги жамиятнинг мустаҳкамланишида қудратли қурол вазифасини ўтайди.

Ҳоз. замон ўзбек А.да А.нинг тасвир объекти умуман ижтимоий воқелик бўлса, бош тасвир объекти эса инсондир. А.да инсоннинг ижтимоий моҳияти умумлаштирилган ҳолда ифода этилади. Шунинг учун ҳам А.нинг мақсади маълум бир ижтимоий-сиёсий кучнинг моҳиятини тўла ифодалаш ва айни вақтда кескин индивидуаллашган бадиий образ яратмоқдир. Яратилган бундай образларнинг энг мукаммали «тип» деб аталади. Навоий асарларидаги Фарҳод, Ширин, Мажнун, Лайли, Искандар образлари; Шекспир асарларидаги Отелло ва Ҳамлет; Абдулла Қодирий асарларидаги Отабек ва Кумуш тип даражасига кўтарилган образлардир. А. воқеликни акс эттирар экан, унга гўзаллик қоидалари нуқтаи назаридан ёндашади. Бинобарин, асар предметини танлаш ҳам ғоят муҳим ижодий нуқтадир. Чунончи, асарнинг таъсирли чиқиши, бошқа кўп мезонлар қатори, шунга асос қилиб олинган фикрнинг эмоционаллиги, кўтаринкилигига ҳам боғлиқ бўлади.

Миллий мустақилликка эришган ўзбек халқи ҳаётнинг барча жабҳаларида ўзлигини намоён этмоқда. Жумладан, истиқлол даври А.и туб сифат ўзгаришларигаэришмоқда. Будаврда ижодкор олам ва одам ҳақида аввалгидан фарқли фикрлаш мумкинлигини чуқур англаб фаолият кўрсатмоқда. Натижада оламни, одамни, уларнинг туйғуларини турлича ифодалайдиган бадиий асарлар яратиш бошланди. Бу давр А.ида тасвирланаётган инсон ўзининг башарият, ватан, эл-юрт олдидаги масъулиятини чуқур ҳис этган ҳолда намоён бўлмоқда. Истиқлол А.и мавзу нуқтаи назаридан ҳам, бадиий тасвир тамойиллари жиҳатидан ҳам илгариги қолипларга сиғмайдиган, табиий равишда ривожланаётган янги эстетик ҳодисадир. У одамларга йўл кўрсатишни зиммасига олмайди, ўқувчига ақл ўргатмайди, ҳаётий муаллимликни даъво қилмайди, балки тасвирнинг нозиқлиги, ифодаларнинг фавқулоддалиги, образларнинг кутилмаганлиги б-н ўқувчида муносабат уйғотади. Бу А.нинг жозибаси зоҳирда эмас, ботинда — матн замирига жойланган. Истиқлол даври ўзбек А.и чинакамига ранг-баранг А.дир. Унинг бағрида турли-туман ижодий тажрибалар кечади, ижодий йўналиш ва оқимлар кесишади ва шу орқали чексиз олам бағрида кечаётган инсоннинг мураккаб «мен»и кашф этилади.

Баҳодир Саримсоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.