Adabiyot nazariyasi

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174–176-b. — ziyouz.com

Adabiyot nazariyasi - adabiyotşunoslik fanining bir bölimi. Badiiy adabiyot, uning jamiyat hayotida tutgan örni va ahamiyati, yaratiliş qonuniyatlari, taraqqiyot yöllarini, badiiy asarning tasviriy hamda ifoda vositalari, tarkibiy qismlari, adabiy turlar va janrlarini örganadi. A.n. badiiy söz san'atining ijodiy tajribalariga asoslanib, özining barça nazariy xulosalarini yaxlit bir davr yoki davrlarning badiiy söz mahsuli hamda ayrim badiiy asarlarining tahlilidan, tarixiy-adabiy jarayonni örganişdan keltirib çiqaradi. Badiiy adabiyotni bevosita yaratuvçilarning adabiy ijod haqida aytgan fikrlari ham A.n. tomonidan e'tiborga olinadi, ammo bu borada A.n. badiiy ijod tajribalarida tasdiqlangan ijodiy haqiqatlarga murojaat qilib boradi. A.n. adabiyotning boşqa ijtimoiy ong şakllaridan farqli jihatlarini ham belgilab beradi. San'at turi sifatida adabiyotning uziga xosligi uning söz vositasida obraz yaratişida közga taşlanadi. Şuning uçun ham A.n. da badiiy, obrazli tasvir va ifoda masalalari ham örganiladi. Badiiy adabiyotda mazmun b-n şakl birligi va mutanosibligi A.n. ning boş masalasidan biri hisoblanadi. Mazmunsiz şakl bölmaganidek, şaklsiz mazmun ham bölmaydi. Har qanday şakl mazmunlaşganidek, har qanday mazmun şakllaşgandagina töla voqe böladi. Mazmun — badiiy asarning hamma qismlarini belgilovçi, uyuştiruvçi asos. Badiiy adabiyotda mazmun — jonli hayot, uning xilma-xil qirralari, murakkabligi, boyligi va gözalligidir. Har qanday ğoya badiiy asarning mazmunini taşkil eta olmaydi, u faqat badiiy xususiyatga egaligi, inson, jamiyat uçun ahamiyatliligi b-n barçani qiziqtira olgan ğoyalargina badiiy asar mazmunini taşkil etadi. Badiiy şakl ham mazmunga nisbatan farqsiz hodisa emas. Çunki har qanday ğoya hayotning özida aniq hayotiy hodisa şaklida namoyon böladi, bu hodisaning şaklini mazmundan ajratib bölmaydi. Binobarin, har qanday badiiy ğoya öziga mutanosib badiiy şakldagina öz mohiyatini töla namoyon etadi. Alişer Navoiy «Xamsa»da öz zamonida şoirlik da'vo qilib yurgan köplab kişilarning şakl bobidagi nönokligini qoralaydi. Çunki, faqat şakli mazmuniga töla mos bölgan asargina haqiqiy badiiy asar böla oladi. Şuning uçun ham A.n. badiiy asarning tarkibiy qismlari (syujet, konflikt, kompozitsiya va b.), adabiy turlar va janrlar haqidagi masalalarni keng yoritadi. Insoniyat tarixida bölgan ijodiy uslublar, adabiy oqimlar, maktablar A.n. da özining aniq ta'rifu tavsifini topali. Ötmiş adabiyot b-n hozirgi zamon adabiyoti örtasidagi doimiy vorislik (an'ana va yangilaniş) masalalari ham A.n.ga aloqadordir. Turli xalqlar adabiyotlari örtasidagi özaro ta'sir va bir-birlarini boyitişdan iborat ijobiy tarixiy jarayonning qonuniyatlarini aniqlaş ham A.n. ning doimiy örganuvçi sohalaridan birini taşkil etadi. Dunyo xalqlari şe'riyatiga xos tizimlar, ularning tuzilişi va şakllari A.n. ning bevosita tadqiqot manbaidir. Badiiy adabiyotning ötmişi, hoz. ahvoli va istiqboldagi rivojlaniş tamoyillarini belgilab beriş A.n.ning eng muhim vazifasi sanaladi.

Şarkda A.n. ning yuqrrida qayd etilgan barça muammolarini yaxlit örganuvçi maxsus fan sohasi bölmagan. Bu masalalar 3 yönalişdagi mustaqil sohalar doirasida olib borilgan. Bular: aruz ilmi, qofiya ilmi va baloğa ilmi, ya'ni badiiy söz san'atlari haqidagi sohalardan iborat. Şu bois Şarq mumtoz adabiyotşunosligi tarixiga nazar taşlansa, yuqorida körsatilgan 3 yönalişdagi ilmiy manbalar alohida-alohida bayon etilganligi ma'lum böladi. Mac, Muhammad bin Umar ar-Roduyoniyning «Tarjimon ul-baloğa», Raşididdin Vatvotning «Hadoiq us-sehr fidaqoiquşşe'r», Alişer Navoiyning «Mezon ul-avzon», Bobörning «Muxtasar», Husayn Voiz Koşifiyning «Badoye ul-afkor fi sanoye-ul-aş'or», Atoullo Husayniyning «Badoye us-sanoye'», Vohid Tabriziyning «Jam'i muxtasar» kabi asarlarida aruz, qofiya va badiiy san'atlar haqida alohida-aloxdda fikr yuritilgan. Şarq adabiy-nazariy ta'limoti asosan şe'riyat materialiga asoslangan bölib, ularda badiiy nasr, dramaga oid nazariy kuzatişlar uçramaydi. Çunki Şarq mumtoz adabiyotida badiiy nasr va drama janrlari mavjud emas edi. Şarq adabiy-nazariy qaraşlari rivojiga Abu Nasr Forobiy «Kalom fiş-şe'r va al-qavofi» («Şe'r va qofiyalar haqida söz»), «Kitob fil-luğot» («Til haqida kitob»), «Şe'r san'ati», Ibn Sino «Uyun-al-Hikma» kabi asarlari b-n katta hissa qöşdilar.

Özbek adabiyotşunosligida A.n.ga oid haqiqiy yaxlit ilmiy asar 20-a. ning 20-y.larida Fitrat tomonidan yaratildi. Uning «Adabiyot qoidalari» kitobida badiiy adabiyotning öziga xosligi, ijtimoiy tabiati, adabiy tur va janrlar, syujet, kompozitsiya, badiiy nutq va mahorat masalalari haqida ilk bor yaxlit ma'lumotlar berilgan. Abdurahmon Sa'diyning «Adabiyot nazariyasi» asari A.n. ga oid ilk asarlardan hisoblanadi. Şulardan keyin A.n.ga oid ikkinçi asar 1939 y.da I. Sulton tomonidan yaratildi. Keyinçalik Özbekiston FA Til va adabiyot in-ti tomonidan ikki jildli «Adabiyot nazariyasi» (1-jild 1978, 2-jild 1979), 1980 y.da I. Sultonning «Adabiyot nazariyasi» darsliklari çop ettirildi. A.n. rivojiga H. Yoqubov, M. Yunusov, M. Qöşjonov kabi olimlar ham katta hissa qöşdilar.

Ğarb adabiyotşunosligida Aristotelning «Poetika» asari A.n. ga oid asosiy manba sifatida qöllanilib kelindi. 17—18-a.dan boşlab Bualo, Didro, Lessing, Gerder, Gyote, Şiller kabi olimu adiblar tomonidan A.n. ga oid nazariy asarlar yaratila boşlandi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida nemis faylasuflari Kant, Fixte, Şelling, Gegel va b. badiiy adabiyot qonuniyatlarini yaxlit örganuvçi A.n. yaratişni boşlab berdilar. Rossiyada M. V. Lomonosov, A. N. Radişçev, V. G. Belinskiy, N. G. Çernişevskiy, A. N. Dobrolyubov, A. I. Gersen va b. adabiy-nazariy qaraşlar rivojiga muayyan hissa qöşdilar.

Bahodir Sarimsoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АДАБИЁТ НАЗАРИЯСИ - адабиётшунослик фанининг бир бўлими. Бадиий адабиёт, унинг жамият ҳаётида тутган ўрни ва аҳамияти, яратилиш қонуниятлари, тараққиёт йўлларини, бадиий асарнинг тасвирий ҳамда ифода воситалари, таркибий қисмлари, адабий турлар ва жанрларини ўрганади. А.н. бадиий сўз санъатининг ижодий тажрибаларига асосланиб, ўзининг барча назарий хулосаларини яхлит бир давр ёки даврларнинг бадиий сўз маҳсули ҳамда айрим бадиий асарларининг таҳлилидан, тарихий-адабий жараённи ўрганишдан келтириб чиқаради. Бадиий адабиётни бевосита яратувчиларнинг адабий ижод ҳақида айтган фикрлари ҳам А.н. томонидан эътиборга олинади, аммо бу борада А.н. бадиий ижод тажрибаларида тасдиқланган ижодий ҳақиқатларга мурожаат қилиб боради. А.н. адабиётнинг бошқа ижтимоий онг шаклларидан фарқли жиҳатларини ҳам белгилаб беради. Санъат тури сифатида адабиётнинг узига хослиги унинг сўз воситасида образ яратишида кўзга ташланади. Шунинг учун ҳам А.н. да бадиий, образли тасвир ва ифода масалалари ҳам ўрганилади. Бадиий адабиётда мазмун б-н шакл бирлиги ва мутаносиблиги А.н. нинг бош масаласидан бири ҳисобланади. Мазмунсиз шакл бўлмаганидек, шаклсиз мазмун ҳам бўлмайди. Ҳар қандай шакл мазмунлашганидек, ҳар қандай мазмун шакллашгандагина тўла воқе бўлади. Мазмун — бадиий асарнинг ҳамма қисмларини белгиловчи, уюштирувчи асос. Бадиий адабиётда мазмун — жонли ҳаёт, унинг хилма-хил қирралари, мураккаблиги, бойлиги ва гўзаллигидир. Ҳар қандай ғоя бадиий асарнинг мазмунини ташкил эта олмайди, у фақат бадиий хусусиятга эгалиги, инсон, жамият учун аҳамиятлилиги б-н барчани қизиқтира олган ғояларгина бадиий асар мазмунини ташкил этади. Бадиий шакл ҳам мазмунга нисбатан фарқсиз ҳодиса эмас. Чунки ҳар қандай ғоя ҳаётнинг ўзида аниқ ҳаётий ҳодиса шаклида намоён бўлади, бу ҳодисанинг шаклини мазмундан ажратиб бўлмайди. Бинобарин, ҳар қандай бадиий ғоя ўзига мутаносиб бадиий шаклдагина ўз моҳиятини тўла намоён этади. Алишер Навоий «Хамса»да ўз замонида шоирлик даъво қилиб юрган кўплаб кишиларнинг шакл бобидаги нўноклигини қоралайди. Чунки, фақат шакли мазмунига тўла мос бўлган асаргина ҳақиқий бадиий асар бўла олади. Шунинг учун ҳам А.н. бадиий асарнинг таркибий қисмлари (сюжет, конфликт, композиция ва б.), адабий турлар ва жанрлар ҳақидаги масалаларни кенг ёритади. Инсоният тарихида бўлган ижодий услублар, адабий оқимлар, мактаблар А.н. да ўзининг аниқ таърифу тавсифини топали. Ўтмиш адабиёт б-н ҳозирги замон адабиёти ўртасидаги доимий ворислик (анъана ва янгиланиш) масалалари ҳам А.н.га алоқадордир. Турли халқлар адабиётлари ўртасидаги ўзаро таъсир ва бир-бирларини бойитишдан иборат ижобий тарихий жараённинг қонуниятларини аниқлаш ҳам А.н. нинг доимий ўрганувчи соҳаларидан бирини ташкил этади. Дунё халқлари шеъриятига хос тизимлар, уларнинг тузилиши ва шакллари А.н. нинг бевосита тадқиқот манбаидир. Бадиий адабиётнинг ўтмиши, ҳоз. аҳволи ва истиқболдаги ривожланиш тамойилларини белгилаб бериш А.н.нинг энг муҳим вазифаси саналади.

Шаркда А.н. нинг юқррида қайд этилган барча муаммоларини яхлит ўрганувчи махсус фан соҳаси бўлмаган. Бу масалалар 3 йўналишдаги мустақил соҳалар доирасида олиб борилган. Булар: аруз илми, қофия илми ва балоға илми, яъни бадиий сўз санъатлари ҳақидаги соҳалардан иборат. Шу боис Шарқ мумтоз адабиётшунослиги тарихига назар ташланса, юқорида кўрсатилган 3 йўналишдаги илмий манбалар алоҳида-алоҳида баён этилганлиги маълум бўлади. Mac, Муҳаммад бин Умар ар-Родуёнийнинг «Таржимон ул-балоға», Рашидиддин Ватвотнинг «Ҳадоиқ ус-сеҳр фидақоиқушшеър», Алишер Навоийнинг «Мезон ул-авзон», Бобўрнинг «Мухтасар», Ҳусайн Воиз Кошифийнинг «Бадое ул-афкор фи саное-ул-ашъор», Атоулло Ҳусайнийнинг «Бадое ус-саноеъ», Воҳид Табризийнинг «Жамъи мухтасар» каби асарларида аруз, қофия ва бадиий санъатлар ҳақида алоҳида-алохдда фикр юритилган. Шарқ адабий-назарий таълимоти асосан шеърият материалига асосланган бўлиб, уларда бадиий наср, драмага оид назарий кузатишлар учрамайди. Чунки Шарқ мумтоз адабиётида бадиий наср ва драма жанрлари мавжуд эмас эди. Шарқ адабий-назарий қарашлари ривожига Абу Наср Форобий «Калом фиш-шеър ва ал-қавофи» («Шеър ва қофиялар ҳақида сўз»), «Китоб фил-луғот» («Тил ҳақида китоб»), «Шеър санъати», Ибн Сино «Уюн-ал-Ҳикма» каби асарлари б-н катта ҳисса қўшдилар.

Ўзбек адабиётшунослигида А.н.га оид ҳақиқий яхлит илмий асар 20-а. нинг 20-й.ларида Фитрат томонидан яратилди. Унинг «Адабиёт қоидалари» китобида бадиий адабиётнинг ўзига хослиги, ижтимоий табиати, адабий тур ва жанрлар, сюжет, композиция, бадиий нутқ ва маҳорат масалалари ҳақида илк бор яхлит маълумотлар берилган. Абдураҳмон Саъдийнинг «Адабиёт назарияси» асари А.н. га оид илк асарлардан ҳисобланади. Шулардан кейин А.н.га оид иккинчи асар 1939 й.да И. Султон томонидан яратилди. Кейинчалик Ўзбекистон ФА Тил ва адабиёт ин-ти томонидан икки жилдли «Адабиёт назарияси» (1-жилд 1978, 2-жилд 1979), 1980 й.да И. Султоннинг «Адабиёт назарияси» дарсликлари чоп эттирилди. А.н. ривожига Ҳ. Ёқубов, М. Юнусов, М. Қўшжонов каби олимлар ҳам катта ҳисса қўшдилар.

Ғарб адабиётшунослигида Аристотелнинг «Поэтика» асари А.н. га оид асосий манба сифатида қўлланилиб келинди. 17—18-а.дан бошлаб Буало, Дидро, Лессинг, Гердер, Гёте, Шиллер каби олиму адиблар томонидан А.н. га оид назарий асарлар яратила бошланди. 18-а. охири — 19-а. бошларида немис файласуфлари Кант, Фихте, Шеллинг, Гегель ва б. бадиий адабиёт қонуниятларини яхлит ўрганувчи А.н. яратишни бошлаб бердилар. Россияда М. В. Ломоносов, А. Н. Радишчев, В. Г. Белинский, Н. Г. Чернишевский, А. Н. Добролюбов, А. И. Герцен ва б. адабий-назарий қарашлар ривожига муайян ҳисса қўшдилар.

Баҳодир Саримсоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.