Adigeya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 192–193-b. — ziyouz.com

Adigeya ADIGEYA, Adigeya Respublikasi, Kavkaz toğ tizmasining şim. yon bağrida, Kuban atrofidagi tekislikda joylaşgan. RF Krasnodar ölkasi tarkibiga kiradi. Mayd.— 7,6 ming km2. Aholisi — 450 ming kişidan ortiq (1999). Poytaxti — Maykop ş.

Tabiati. Yer yuzasining aksariyati Şim. Kavkazga xos örqirli tekislikdan iborat, jan.dagi toğlarning bal. 3238 m (Çuguş togi). Gaz, neft konlari, ma'danli buloqlar bor. Sement, ohak, oyna i.ç. uçun xom aşyo zaxiralariga ega. Toğlarda koşinkorlik va bezakbop toşlar köp. Maykop tuproğining xususiyatlari noyob. A. hududining qariyb 40%ni örmonlar işğol qiladi. Toğ va vodiylarda dub, buk, qayin, şumtol, zarang, kavkaz pixtasi, şarq arçasi, qarağay, terak, sambit, qayrağoç, lipa (jöka) ösadi. A.da 60 turdagi sut emizuvçi hayvon, 200 xil parranda yaşaydi. Iqlimi — mö'tadil iliq. Yanv.ning örtaça t-rasi —2°, iyulda 22° atrofida. Yiliga 700 mm gaça yoğin yoğadi. Asosiy daryosi — Kuban; uning irmoqlari — Laboy, Beloy va b. Tuproği — asosan qoratuproq. Kavkaz qöriqxonasining aksariyati A. hududida.

Aholisining köpçiligi adigeylar va ruslar. Adigeylarning taxminan 82% öz tarixiy hududida yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 58,8 kişi töğri keladi. Şahar aholisi 54%ni taşkil etadi.

Tarixi. Taxm. 13-a.da ğarbiy adigey qabilalari adigey elati bölib tarkib topa boşladi (antik yozuvçilarning dalolat berişiça, meotlar, sindlar va b. ularning ajdodlari bölgan). 13-a.da adigeylarni Oltin Örda öziga böysundirib olgan. 16-a.da turk sultonlari va Qrim xonlari adigeylarni qaram qiliş uçun hujum uyuştirgan. 1557 y.dan A. Rossiya tarkibida. 1918 y. Maykopda şöro hokimiyati e'lon qilindi, may oyida adigeylar yaşovçi hudud Kuban-Qora dengiz sovet respublikasi tarkibiga kiritildi. 1922 y. Çerkasiya muxtor viloyati tuzildi, u 1928 y.da A. muxtor viloyati deb ataldi. 2-jahon uruşi vaqtida 1942 y. avg.da nemis-faşist bosqinçilari A. hududini bosib oldilar. 1943 y. ozod qilindi. 1991 y. A. muxtor viloyati A. respublikasi böldi. 1995 y. martda A. konstitutsiyasi qabul qilindi.

Xöjaligi. A. xalq xöjaligida sanoat yetakçi örin oladi. Uning asosiy tarmoqlari — oziq-ovqat va qayta işlaş sanoati. Energetikasi issiqlik elektr st-yalari va gidroresurslarga tayanadi. Konserva, vinoçilik, yoğ-moy, tamaki, qand-şakar, sut z-dlari bor. Örmon, yoğoçsozlik, maşinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Asosiy sanoat markazi Maykop ş. Q.x.da asosiy ekinlar buğdoy, makkajöxori, şoli, kungaboqar, qand lavlagi, ziğir, tamaki, çoy, efir moyli ösimliklar. 250 ming ga haydaladigan yer bor. Parrandaçilik q.x.ning muhim tarmoği hisoblanadi. Qoramol, qöy va eçki boqiladi. Yilqiçilik va asalariçilik rivojlangan. Asosiy transport turi — t.y. Avtomobil va havo transporti rivojlangan. Kuban daryosida kemalar qatnaydi. A.dagi maşinasozlik, yoğoçsozlik, yengil sanoat korxonalari mahsulotlari — stanoklar, turli tipdagi reduktorlar, mebel, karton, oziq-ovqat, şuningdek qora metallar, moyli ekinlar uruği jahondagi 17 mamlakatga çiqariladi. Maykop ş.da işlab çiqariladigan yuksak darajada tozalangan insulin çet elda keng tarqalgan.

Madaniyati. A.da örta umumiy, hunar-texnika va oliy ta'lim rivojlangan. A.da un-t, Maykop davlat texnologiya in-ti, A. xalqaro FA, tarix-ölkaşunoslik muzeyi, ommaviy kutubxonalar, klub muassasalari bor. Qadim zamonlardan mardlik eposi, qahramonlik qöşiqlari, oğzaki tarixiy hikoyalar keng yoyilgan. Adabiyot va san'at arboblari — şoirlar L. Kuek, R. Xoçemizova, rassomlar P. Amosyan, V. Dolgov, V. Mexed, F. Petuvaş, T. Kat, M. Tuguz, 3. Guçev, M. Gogunokovlar maşhur. Jez davridan qolgan oltin va kumuş idişlar, hayvonlar tasvirlangan haykalçalar ma'lum, ilk temir davrida zargarlik buyumlari va keramika paydo bölgan. Amaliy naqş san'atining an'anaviy turlari: kumuşga gul soliş, zar va kumuş ip b-n kaşta tikiş rivojlangan. Hoz. davrda dastgoh tasviriy san'ati urf böldi. Örta a.larda Yevropa b-n Osiyoni boğlovçi Buyuk ipak yöli respublika hududidan ötgan. Adigeylarning ajdodlari jahon arxeologiyasida maşhur bölgan Maykop madaniyatini yaratganlar, mahobatli toş sağanalar barpo etganlar. A.da simfonik orkestr, kamer teatri, xalq çolğu asboblari orkestri işlab turibdi. Maykopda Şarq xalqlari san'ati Davlat muzeyining filiali oçilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АДИГЕЯ, Адигея Республикаси, Кавказ тоғ тизмасининг шим. ён бағрида, Кубань атрофидаги текисликда жойлашган. РФ Краснодар ўлкаси таркибига киради. Майд.— 7,6 минг км2. Аҳолиси — 450 минг кишидан ортиқ (1999). Пойтахти — Майкоп ш.

Табиати. Ер юзасининг аксарияти Шим. Кавказга хос ўрқирли текисликдан иборат, жан.даги тоғларнинг бал. 3238 м (Чугуш тоги). Газ, нефть конлари, маъданли булоқлар бор. Цемент, оҳак, ойна и.ч. учун хом ашё захираларига эга. Тоғларда кошинкорлик ва безакбоп тошлар кўп. Майкоп тупроғининг хусусиятлари ноёб. А. ҳудудининг қарийб 40%ни ўрмонлар ишғол қилади. Тоғ ва водийларда дуб, бук, қайин, шумтол, заранг, кавказ пихтаси, шарқ арчаси, қарағай, терак, самбит, қайрағоч, липа (жўка) ўсади. А.да 60 турдаги сут эмизувчи ҳайвон, 200 хил парранда яшайди. Иқлими — мўътадил илиқ. Янв.нинг ўртача т-раси —2°, июлда 22° атрофида. Йилига 700 мм гача ёғин ёғади. Асосий дарёси — Кубань; унинг ирмоқлари — Лабой, Белой ва б. Тупроғи — асосан қоратупроқ. Кавказ қўриқхонасининг аксарияти А. ҳудудида.

Аҳолисининг кўпчилиги адигейлар ва руслар. Адигейларнинг тахминан 82% ўз тарихий ҳудудида яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 58,8 киши тўғри келади. Шаҳар аҳолиси 54%ни ташкил этади.

Тарихи. Тахм. 13-а.да ғарбий адигей қабилалари адигей элати бўлиб таркиб топа бошлади (антик ёзувчиларнинг далолат беришича, меотлар, синдлар ва б. уларнинг аждодлари бўлган). 13-а.да адигейларни Олтин Ўрда ўзига бўйсундириб олган. 16-а.да турк султонлари ва Қрим хонлари адигейларни қарам қилиш учун ҳужум уюштирган. 1557 й.дан А. Россия таркибида. 1918 й. Майкопда шўро ҳокимияти эълон қилинди, май ойида адигейлар яшовчи ҳудуд Кубань-Қора денгиз совет республикаси таркибига киритилди. 1922 й. Черкасия мухтор вилояти тузилди, у 1928 й.да А. мухтор вилояти деб аталди. 2-жаҳон уруши вақтида 1942 й. авг.да немис-фашист босқинчилари А. ҳудудини босиб олдилар. 1943 й. озод қилинди. 1991 й. А. мухтор вилояти А. республикаси бўлди. 1995 й. мартда А. конституцияси қабул қилинди.

Хўжалиги. А. халқ хўжалигида саноат етакчи ўрин олади. Унинг асосий тармоқлари — озиқ-овқат ва қайта ишлаш саноати. Энергетикаси иссиқлик электр ст-ялари ва гидроресурсларга таянади. Консерва, виночилик, ёғ-мой, тамаки, қанд-шакар, сут з-длари бор. Ўрмон, ёғочсозлик, машинасозлик саноати корхоналари мавжуд. Асосий саноат маркази Майкоп ш. Қ.х.да асосий экинлар буғдой, маккажўхори, шоли, кунгабоқар, қанд лавлаги, зиғир, тамаки, чой, эфир мойли ўсимликлар. 250 минг га ҳайдаладиган ер бор. Паррандачилик қ.х.нинг муҳим тармоғи ҳисобланади. Қорамол, қўй ва эчки боқилади. Йилқичилик ва асаларичилик ривожланган. Асосий транспорт тури — т.й. Автомобиль ва ҳаво транспорти ривожланган. Кубань дарёсида кемалар қатнайди. А.даги машинасозлик, ёғочсозлик, енгил саноат корхоналари маҳсулотлари — станоклар, турли типдаги редукторлар, мебель, картон, озиқ-овқат, шунингдек қора металлар, мойли экинлар уруғи жаҳондаги 17 мамлакатга чиқарилади. Майкоп ш.да ишлаб чиқариладиган юксак даражада тозаланган инсулин чет элда кенг тарқалган.

Маданияти. А.да ўрта умумий, ҳунар-техника ва олий таълим ривожланган. А.да ун-т, Майкоп давлат технология ин-ти, А. халқаро ФА, тарих-ўлкашунослик музейи, оммавий кутубхоналар, клуб муассасалари бор. Қадим замонлардан мардлик эпоси, қаҳрамонлик қўшиқлари, оғзаки тарихий ҳикоялар кенг ёйилган. Адабиёт ва санъат арбоблари — шоирлар Л. Куэк, Р. Хочемизова, рассомлар П. Амосьян, В. Долгов, В. Мехед, Ф. Петуваш, Т. Кат, М. Тугуз, 3. Гучев, М. Гогуноковлар машҳур. Жез давридан қолган олтин ва кумуш идишлар, ҳайвонлар тасвирланган ҳайкалчалар маълум, илк темир даврида заргарлик буюмлари ва керамика пайдо бўлган. Амалий нақш санъатининг анъанавий турлари: кумушга гул солиш, зар ва кумуш ип б-н кашта тикиш ривожланган. Ҳоз. даврда дастгоҳ тасвирий санъати урф бўлди. Ўрта а.ларда Европа б-н Осиёни боғловчи Буюк ипак йўли республика ҳудудидан ўтган. Адигейларнинг аждодлари жаҳон археологиясида машҳур бўлган Майкоп маданиятини яратганлар, маҳобатли тош сағаналар барпо этганлар. А.да симфоник оркестр, камер театри, халқ чолғу асбоблари оркестри ишлаб турибди. Майкопда Шарқ халқлари санъати Давлат музейининг филиали очилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.