Aerodinamik isiş
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 842-b. — ziyouz.com
Aerodinamik isiş - gaz yoki havo biror jism sirtidan katta tezlik b-n oqib ötganda şu jism sirtining isişi. Gaz yoki havo oqimi sekinlaşgan sari uning t-rasi orta boradi va gaz (havo)ning issiqlik ötkazişi tufayli jism sirtining t-rasi ham ortadi. Gaz (havo) oqimi asosan ziçlik keskin özgaradigan çegara qatlamda sekinlaşadi. Harakatning sekinlaşişi natijasida havoning eng yuqori isiş t-rasi havoning dastlabki t-rasiga ham boğliq böladi. Jismning içki qatlamlariga issiqlik tarqalmasa, isiş t-rasi ança yuqori böladi. Jismning eng yuqori bosim ta'sir» etadigan va eng isiydigan qismi uning odd tomonidir. Şu sababdan havo (gaz)da katta tezlik b-n harakat qiluvçi jismning old tomoni tez yemiriladi. Jismning ayrim qismlarini havoda qizişdan saqlaş uçun issiqqa çidamli materiallar, termoizolyatsiya, içki va taşqi sovitkiçlar işlatiladi va şu maqsadda havoda harakatlanişning eng yaxşi varianti tanlanadi. Jismning tezligi juda kattalaşganda gaz (havo)ning nur çiqarib sovişi, zarba tölqinidan isişi e'tiborga olinadi. Bunday hollar ballistik va qit'alararo raketalar, sun'iy yöldoşlar va kosmik apparatlariing atmosfera qatlamiga kirişida sodir böladi. Mas, kosmik apparat atmosfera qatlamiga 8,1 km/sek tezlikda kirganda t-ra 8000° ga yetadi. Şuning uçun ularning sirtini maxsus himoya qiliş tadbirlari körilişi lozim. Yer yuzidan taxm. 100 km ça yuqorida A.i. kam; balandlik 200 km dan ortgaç, A.i.ni e'tiborga olmasa ham böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЭРОДИНАМИК ИСИШ - газ ёки ҳаво бирор жисм сиртидан катта тезлик б-н оқиб ўтганда шу жисм сиртининг исиши. Газ ёки ҳаво оқими секинлашган сари унинг т-раси орта боради ва газ (ҳаво)нинг иссиқлик ўтказиши туфайли жисм сиртининг т-раси ҳам ортади. Газ (ҳаво) оқими асосан зичлик кескин ўзгарадиган чегара қатламда секинлашади. Ҳаракатнинг секинлашиши натижасида ҳавонинг энг юқори исиш т-раси ҳавонинг дастлабки т-расига ҳам боғлиқ бўлади. Жисмнинг ички қатламларига иссиқлик тарқалмаса, исиш т-раси анча юқори бўлади. Жисмнинг энг юқори босим таъсир» этадиган ва энг исийдиган қисми унинг одд томонидир. Шу сабабдан ҳаво (газ)да катта тезлик б-н ҳаракат қилувчи жисмнинг олд томони тез емирилади. Жисмнинг айрим қисмларини ҳавода қизишдан сақлаш учун иссиққа чидамли материаллар, термоизоляция, ички ва ташқи совиткичлар ишлатилади ва шу мақсадда ҳавода ҳаракатланишнинг энг яхши варианти танланади. Жисмнинг тезлиги жуда катталашганда газ (ҳаво)нинг нур чиқариб совиши, зарба тўлқинидан исиши эътиборга олинади. Бундай ҳоллар баллистик ва қитъалараро ракеталар, сунъий йўлдошлар ва космик аппаратлариинг атмосфера қатламига киришида содир бўлади. Мас, космик аппарат атмосфера қатламига 8,1 км/сек тезликда кирганда т-ра 8000° га етади. Шунинг учун уларнинг сиртини махсус ҳимоя қилиш тадбирлари кўрилиши лозим. Ер юзидан тахм. 100 км ча юқорида А.и. кам; баландлик 200 км дан ортгач, А.и.ни эътиборга олмаса ҳам бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.