Aerodinamik quvur
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 842–843-b. — ziyouz.com
Aerodinamik quvur - aerodinamika sohasidagi tekşiriş qurilmasi; unda sun'iy hosil qilingan havo yoki gaz oqimining uçiş apparatlariga va b. obyektlarga yoki modelning obyektlardagi fizikaviy öxşaş qismlariga ta'siri örganiladi. A.q.ni birinçi marta K. E. Siolkovskiy qurgan. A.Q yordamida havo (yoki gaz)ning karşilik kuçi, qattiq jism sirtida bosimning taqsimlanişi va b. aniqlanadi. A.Q. tajribalari kiçraytirilgan modellar, ba'zan esa töliq ölçamli konstruksiyalar ustida ötkaziladi (rasmga q.). A.q.da jism qözğalmay turadi (havoga yoki gazga nisbatan harakatlanmaydi), havo (gaz) qözğalmas jismga nisbatan harakatlanadi. A.q. quyidagilardan iborat böladi: havo (gaz)ni sörib oluvçi soplo; havo (gaz)ning kerakli yönalişdagi oqimini vujudga keltiruvçi yönaltiruvçi kuraklar; tekşiriladigan obyekt va aerodinamik kuç, momentlar va b. körsatkiçlarni ölçaydigan datçiklar örnatiladigan iş qismi; ventilyator, kompressor yoki ejektor; havo (gaz)ni atrof muhitga çiqarib yuboradigan diffuzor. Ba'zi A.q.da havo (gaz) oqimini soploga qaytaradigan teska-ri (yönaltiruvçi kurakli) kanallar böladi. A.q. xillari: berk va oçiqoqimli; berk va oçiq iş qismlari bölgan; tovuş tezligidan past, tovuş tezligiga yaqin, tovuş tezligidan yuqori va giper (öta yuqori) tovuş tezligidagi oqimli; davriy va uzluksiz işlaydigan. Elektr yey b-n isitiladigan, adiabatik qisiladigan, zarbiy, impulsli A.q.lar ham bor. A.q.da sinaş maşinalarning optimal şakllarini aniqlaşga va muhandislik inşootlariga şamol ta'sirini örganişga imkon beradi. A.q. tajribalari natijalari avtomobil, poyezd, kosmik kemalar, suv osti kemalari va b.ning eng maqbul şaklini topişga, baland imoratlar, minoralar va b.ga şamolning ta'sirini örganişga imkon beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЭРОДИНАМИК ҚУВУР - аэродинамика соҳасидаги текшириш қурилмаси; унда сунъий ҳосил қилинган ҳаво ёки газ оқимининг учиш аппаратларига ва б. объектларга ёки моделнинг объектлардаги физикавий ўхшаш қисмларига таъсири ўрганилади. А.қ.ни биринчи марта К. Э. Циолковский қурган. А.Қ ёрдамида ҳаво (ёки газ)нинг каршилик кучи, қаттиқ жисм сиртида босимнинг тақсимланиши ва б. аниқланади. А.Қ. тажрибалари кичрайтирилган моделлар, баъзан эса тўлиқ ўлчамли конструкциялар устида ўтказилади (расмга қ.). А.қ.да жисм қўзғалмай туради (ҳавога ёки газга нисбатан ҳаракатланмайди), ҳаво (газ) қўзғалмас жисмга нисбатан ҳаракатланади. А.қ. қуйидагилардан иборат бўлади: ҳаво (газ)ни сўриб олувчи сопло; ҳаво (газ)нинг керакли йўналишдаги оқимини вужудга келтирувчи йўналтирувчи кураклар; текшириладиган объект ва аэродинамик куч, моментлар ва б. кўрсаткичларни ўлчайдиган датчиклар ўрнатиладиган иш қисми; вентилятор, компрессор ёки эжектор; ҳаво (газ)ни атроф муҳитга чиқариб юборадиган диффузор. Баъзи А.қ.да ҳаво (газ) оқимини соплога қайтарадиган теска-ри (йўналтирувчи куракли) каналлар бўлади. А.қ. хиллари: берк ва очиқоқимли; берк ва очиқ иш қисмлари бўлган; товуш тезлигидан паст, товуш тезлигига яқин, товуш тезлигидан юқори ва гипер (ўта юқори) товуш тезлигидаги оқимли; даврий ва узлуксиз ишлайдиган. Электр ей б-н иситиладиган, адиабатик қисиладиган, зарбий, импульсли А.қ.лар ҳам бор. А.қ.да синаш машиналарнинг оптимал шаклларини аниқлашга ва муҳандислик иншоотларига шамол таъсирини ўрганишга имкон беради. А.қ. тажрибалари натижалари автомобиль, поезд, космик кемалар, сув ости кемалари ва б.нинг энг мақбул шаклини топишга, баланд иморатлар, миноралар ва б.га шамолнинг таъсирини ўрганишга имкон беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.