Aerodinamika

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 843-b. — ziyouz.com

Aerodinamika (aero... va dinamika) — gidroaerodinamikaning havoning harakat qonunlarini va jismlar sirtida vujudga keladigan kuç qonuniyatlarini hamda jismlarning havoga nisbatan harakatini örganadigan bölimi. Asosiy masalalaridan biri — uçiş apparatlariga ta'sir etuvçi aerodinamik kuçlarni hisoblaş usuli b-n ularning loyihasini işlab çiqiş. Aviatsiya rivojlanganligi tufayli A. mustaqil fan sifatida 20-a. boşlarida vujudga keldi. Samolyot qanotining kötariş kuçini, samolyot va uning detallari aerodinamik qarşiliklarini havo vintining tortiş kuçini hisoblaş usullari nazariyasini işlab çiqiş va yaratiş talab qilinadi. Qanotning kötariş kuçini hisoblaşga imkon beruvçi nazariyani 20-a. boşlarida Rossiyada K. E. Siolkovskiy, N. Ye. Jukovskiy va S. A. Çapligin, Germaniyada V. Kuttoy, Angliyada F. Lançester işlab çiqişgan. Uçiş nazariyasini işlab çiqiş b-n bir vaqtda aerodinamik laboratoriyalar qurila boşlandi. Vujudga keladigan masalalarni yeçiş usuliga köra A. nazariy va tajriba A.lariga bölinadi. Nazariy A.da gidroaerodinamikaning asosiy qonunlari tenglamalar şaklida nazariy taxlil qilinadi. Tajriba A.sida harakatning aylaniş qonunidan keng foydalaniladi. Şunga muvofiq v tezlik b-n harakatlanayotgan jismga ta'sir etuvçi kuç qözgalmas qilib mahkamlangan şu jismga ta'sir etuvçi va şu v tezlikda havo oqimini haydovçi kuçga teng böladi.

Aviatsiya va raketa texnikasining rivojlanişi munosabati b-n yangi fanlar — giper tovuş tezliklari A.si, siyrak gaz A.si va kosmik A. vujudga keldi. A. natijalaridan qit'alararo raketalar, yer sun'iy yöldoşlari, kosmik kemalarni loyihalaş va yaratişda, issiqlik texnikasi, kimyo sanoati va b.da foydalaniladi.

Sanoat A.sida havo haydagiçlar, şamol dvigatellari, oqimli apparatlar (ejektorlar), şamollatiş texnikasi (xususan, havo konditsioneri)ni hisoblaş b-n boğliq bölgan, şuningdek yerdagi transportlar (avtomobillar, poyezdlar) harakatida vujudga keladigan aerodinamik kuçlar b-n, bino va inşootlarga şamolning ta'siri b-n boğliq masalalar körib çiqiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЭРОДИНАМИКА (аэро... ва динамика) — гидроаэродинамиканинг ҳавонинг ҳаракат қонунларини ва жисмлар сиртида вужудга келадиган куч қонуниятларини ҳамда жисмларнинг ҳавога нисбатан ҳаракатини ўрганадиган бўлими. Асосий масалаларидан бири — учиш аппаратларига таъсир этувчи аэродинамик кучларни ҳисоблаш усули б-н уларнинг лойиҳасини ишлаб чиқиш. Авиация ривожланганлиги туфайли А. мустақил фан сифатида 20-а. бошларида вужудга келди. Самолёт қанотининг кўтариш кучини, самолёт ва унинг деталлари аэродинамик қаршиликларини ҳаво винтининг тортиш кучини ҳисоблаш усуллари назариясини ишлаб чиқиш ва яратиш талаб қилинади. Қанотнинг кўтариш кучини ҳисоблашга имкон берувчи назарияни 20-а. бошларида Россияда К. Э. Циолковский, Н. Е. Жуковский ва С. А. Чаплигин, Германияда В. Куттой, Англияда Ф. Ланчестер ишлаб чиқишган. Учиш назариясини ишлаб чиқиш б-н бир вақтда аэродинамик лабораториялар қурила бошланди. Вужудга келадиган масалаларни ечиш усулига кўра А. назарий ва тажриба А.ларига бўлинади. Назарий А.да гидроаэродинамиканинг асосий қонунлари тенгламалар шаклида назарий тахлил қилинади. Тажриба А.сида ҳаракатнинг айланиш қонунидан кенг фойдаланилади. Шунга мувофиқ v тезлик б-н ҳаракатланаётган жисмга таъсир этувчи куч қўзгалмас қилиб маҳкамланган шу жисмга таъсир этувчи ва шу v тезликда ҳаво оқимини ҳайдовчи кучга тенг бўлади.

Авиация ва ракета техникасининг ривожланиши муносабати б-н янги фанлар — гипер товуш тезликлари А.си, сийрак газ А.си ва космик А. вужудга келди. А. натижаларидан қитъалараро ракеталар, ер сунъий йўлдошлари, космик кемаларни лойиҳалаш ва яратишда, иссиқлик техникаси, кимё саноати ва б.да фойдаланилади.

Саноат А.сида ҳаво ҳайдагичлар, шамол двигателлари, оқимли аппаратлар (эжекторлар), шамоллатиш техникаси (хусусан, ҳаво кондиционери)ни ҳисоблаш б-н боғлиқ бўлган, шунингдек ердаги транспортлар (автомобиллар, поездлар) ҳаракатида вужудга келадиган аэродинамик кучлар б-н, бино ва иншоотларга шамолнинг таъсири б-н боғлиқ масалалар кўриб чиқилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.