Aeronomiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 847-b. — ziyouz.com
Aeronomiya (aero... va yun. nomos — qonun) — atm.ning yuqori qatlamlarini örganuvçi fan. A.dagi i.t. usullari: raketalar va sun'iy yöldoşlar yordamida atm.ni zondlaş, radiotölqinlarning tarqalişini kuzatiş, spektral analiz (tahlil). Yuqori atm. dengiz sathidan bir neça ön km dan boşlanib, Yerning bir neça radiusiçalik balandlikkaça davom etadi. Pastki atm. b-n yuqori atm. orasida aniq çegara yöq. Yuqori atm.da Quyoş nurlari ta'sirida dissotsiatsiya va ionizatsiya jarayonlari sodir böladi. 400—500 km balandlikdan boşlab atm. kislorod va azot atomlaridan iborat. Yuqori atm.ning 50—70 km balandlikdagi qismi isigan sohalardan tovuşning qaytişini tekşiriş yöli b-n, 80 km balandlikkaça qisii kumuşsimon bulutlar harakatini kuzatiş yöli b-n, 1000 km gaça qismi qutb şafaklarini örganiş yöli b-n, bir neça ming km balandlikdagi qismi çaqmoklarning radiotölqinlar tarqalişiga ta'sirini aniqlaş yöli b-n örganiladi. Aeronomik masalalarni hal etişda spektral tahlil (analiz) muhim vosita hisoblanadi. Yerning sun'iy yöldoşlari va raketalar yordamida olingan ma'lumotlar yuqori atmosferada kuçli ionlaşgan qatlamlar yöqpigini körsatdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЭРОНОМИЯ (аэро... ва юн. nomos — қонун) — атм.нинг юқори қатламларини ўрганувчи фан. А.даги и.т. усуллари: ракеталар ва сунъий йўлдошлар ёрдамида атм.ни зондлаш, радиотўлқинларнинг тарқалишини кузатиш, спектрал анализ (таҳлил). Юқори атм. денгиз сатҳидан бир неча ўн км дан бошланиб, Ернинг бир неча радиусичалик баландликкача давом этади. Пастки атм. б-н юқори атм. орасида аниқ чегара йўқ. Юқори атм.да Қуёш нурлари таъсирида диссоциация ва ионизация жараёнлари содир бўлади. 400—500 км баландликдан бошлаб атм. кислород ва азот атомларидан иборат. Юқори атм.нинг 50—70 км баландликдаги қисми исиган соҳалардан товушнинг қайтишини текшириш йўли б-н, 80 км баландликкача қисии кумушсимон булутлар ҳаракатини кузатиш йўли б-н, 1000 км гача қисми қутб шафакларини ўрганиш йўли б-н, бир неча минг км баландликдаги қисми чақмокларнинг радиотўлқинлар тарқалишига таъсирини аниқлаш йўли б-н ўрганилади. Аэрономик масалаларни ҳал этишда спектрал таҳлил (анализ) муҳим восита ҳисобланади. Ернинг сунъий йўлдошлари ва ракеталар ёрдамида олинган маълумотлар юқори атмосферада кучли ионлашган қатламлар йўқпигини кўрсатди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.