Afriğiylar madaniyati

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 794–795-b. — ziyouz.com

Afriğiylar madaniyati - Xorazmdagi 4—8-a.larga oid madaniyat, afriğiylar sulolasi nomi b-n boğliq. Af.m.ga oid yodgorliklar 1937—40 y.larda Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan örganilgan. Af.m. şakllanişida qöşni köçmançi qabilalar muhim rol öynagan. Bu davrda antik hunarmandçilik markazi — qad. şaharlar inqirozga uçrab, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayot qişloqda, mulkdorlarning qörğoni va qasrlari atrofida jonlangan. Burgut qal'a vohasida olib borilgan qazişmalar vaqtida sertarmoq suğoriş kanali va ariqlar, dalalarning rejali joylaşuvi aniqlangan. Katta-kiçik turar joylar töp-töp joylaşgan, katta yer egalarining qasrlari kanallar boşida bölib, ular suv taqsimotini nazorat qilib turganlar. Xorazmda bu davr istehkomlari asosan paxsadan törtburçak tarxda qurilgan, devori burjlar b-n mustahkamlangan, davra yoki törtburçak tarhli (sönggi mudofaa minorasi) bölgan. Yirik qal'alar (Yakka Porson, Qum qal'a, Uy qal'a, Teşik qala) mudofaa istehkomlariga ega bölgan. Eng yirik istehkom — Burgut qal'a (maydoni 6 ga dan oşiq) atrofida şahar vujudga kela boşlagan. Turar joylar daxliz, asosiy va yordamçi xöjalik xonalaridan iborat bölgan. Imoratlarning tarhi, qiyofasi aholining ijtimoiy mavqeiga boğliq bölganligi aniqlandi.

Xarobalardan mis tangalar, jez, qölda va çarxda yasalgan sopol idişlar (xum, közaça) siniqlari, bezak buyumlari, temirdan yasalgan dehqonçilik va hunarmandçilik qurollari (ketmon, öroq, piçoq va b.), şoyi, ip, jun gazlama parçalari, uç par-rakli temir paykonlar, xanjarlar, yorğuçoqlar, tegirmon toşlari, yozma yodgorliklar topilgan. Marhumlarni ostodon (sopol tobut)larda kömiş rasm bölgan. Tarixiy manbalarda 8-a.ga oid Kat, Hazorasp, Urganç ş. eslatib ötilgan.

Ad.:Tolstov S. P., Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Nerazik Ye. Ye., Selskiye poseleniya afrigidskogo Xorezma, M., 1966; Nerazik Ye. Ye., Selskoye jilişe v Xorezme (I—XIV vv.), Trudi Xorezmskoy arxeologo-etnografiçeskoy ekspeditsii, t. IX, M., 1976.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АФРИҒИЙЛАР МАДАНИЯТИ - Хоразмдаги 4—8-а.ларга оид маданият, африғийлар сулоласи номи б-н боғлиқ. Аф.м.га оид ёдгорликлар 1937—40 й.ларда Хоразм археология-этнография экспедицияси томонидан ўрганилган. Аф.м. шаклланишида қўшни кўчманчи қабилалар муҳим роль ўйнаган. Бу даврда антик ҳунармандчилик маркази — қад. шаҳарлар инқирозга учраб, сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаёт қишлоқда, мулкдорларнинг қўрғони ва қасрлари атрофида жонланган. Бургут қалъа воҳасида олиб борилган қазишмалар вақтида сертармоқ суғориш канали ва ариқлар, далаларнинг режали жойлашуви аниқланган. Катта-кичик турар жойлар тўп-тўп жойлашган, катта ер эгаларининг қасрлари каналлар бошида бўлиб, улар сув тақсимотини назорат қилиб турганлар. Хоразмда бу давр истеҳкомлари асосан пахсадан тўртбурчак тархда қурилган, девори буржлар б-н мустаҳкамланган, давра ёки тўртбурчак тарҳли (сўнгги мудофаа минораси) бўлган. Йирик қалъалар (Якка Порсон, Қум қалъа, Уй қалъа, Тешик қальа) мудофаа истеҳкомларига эга бўлган. Энг йирик истеҳком — Бургут қалъа (майдони 6 га дан ошиқ) атрофида шаҳар вужудга кела бошлаган. Турар жойлар дахлиз, асосий ва ёрдамчи хўжалик хоналаридан иборат бўлган. Иморатларнинг тарҳи, қиёфаси аҳолининг ижтимоий мавқеига боғлиқ бўлганлиги аниқланди.

Харобалардан мис тангалар, жез, қўлда ва чархда ясалган сопол идишлар (хум, кўзача) синиқлари, безак буюмлари, темирдан ясалган деҳқончилик ва ҳунармандчилик қуроллари (кетмон, ўроқ, пичоқ ва б.), шойи, ип, жун газлама парчалари, уч пар-ракли темир пайконлар, ханжарлар, ёрғучоқлар, тегирмон тошлари, ёзма ёдгорликлар топилган. Марҳумларни остодон (сопол тобут)ларда кўмиш расм бўлган. Тарихий манбаларда 8-а.га оид Кат, Ҳазорасп, Урганч ш. эслатиб ўтилган.

Ад.:Толстов С. П., По древним дельтам Окса и Яксарта, М., 1962; Неразик Е. Е., Сельские поселения афригидского Хорезма, М., 1966; Неразик Е. Е., Сельское жилище в Хорезме (I—XIV вв.), Труды Хорезмской археолого-этнографической экспедиции, т. IX, М., 1976.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.