Afrikaşunoslik

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 793–794-b. — ziyouz.com

Afrikaşunoslik AFRIKAŞUNOSLIK- Afrika xalqlarining tarixi, urf-odatlari, mintaqaning ijtimoiy, iqtisodiy tuzumi, tillari, siyosati, iqtisodiyoti, madaniyati va undagi siyosiy jarayonlarni örganadigan fan. Afrika va uning xalqlari töğrisidagi ba'zi ma'lumotlarni Movarounnahr xalqlari qadimdan bilganlar. Afrika qit'asini Muhammad Muso Xorazmiy (9-a.) özining «Surat ul-arz» («Yer şakli») asarida tilga olgan. Afrikadagi xalqlar, ularning urf-odatlari, maşğuloti va boyliklari töğrisidagi ma'lumotlar dastlab ensiklopedist olimlardan Ahmad Farğoniy asarlarida, Abu Rayhon Beruniyning «At-Tafhim» («Tuşuntiriş»), «Qonuni Mas'udiy», noma'lum muallifning «Hudud ul-olam» («Olam çegaralari», 10-a.), Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» (11-a., uçinçi jild), Muhammad Najib Bakronning (13-a.) «Jahonnoma» va b. asarlarda uçraydi. Beruniy çizgan dunyo xaritasida Afrika qit'asining ham şakli bor. Afrikaning tabiiy boyliklari va xalqlari töğrisidagi mufassalroq dalillarni biz Hofizi Abru (1361—1430)ning juğro-fiy asarlarida, Mahmud ibn Valining «Bahr ul-asror» («Sirlar dengizi») asarida köp uçratamiz. A. borasida Rossiya FA 1959 y.da taşkil etgan Afrika in-tida yirik ilmiy işlar olib boriladi. Tadqiqotlar yönalişi quyidagiça: i.ç. kuçlari, ulkaşunoslik, sivilizatsiya muammolari, xalqaro va Afrika mamlakatlariaro muammolar, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, «islom omili», xotin-qizlar masalalari, mintaqadagi ilm-fan, ta'lim, moliya-kredit munosabatlari. Mazkur in-t jahondagi eng yetakçi ilmiy dargoxlardan bölib, özining «Afrikanskiy rönok» («Afrika bozori») jur.ini, referativ töplamlar, kiçik ensiklopediyalar, ma'lumotnomalar naşr etadi va «Aziya i Afrika segodnya» («Osiyo va Afrika bugun»), «Vostok» («Şarq») jur.larida Afrikaga oid muammolarni tadqiq va tahlil qiladi.

Afrika tillarini öqitişda afrikalik olimlar, mutaxassislar ham hissa qöşib kelmoqda. Ğarb olimlari Afrikaning siyosiy va iqtisodiy masalalarini, undagi siyosiy jarayonlarni örganib keng tahlil etdilar, ilmiy monografiyalar naşr etdilar. Xususan, ingliz olimlari Kravford Yuong, Jon Rayt, Martin Kramer, Jonaxan Birman, Rayt Ferst, Lillian K. Xarris, fransuz olimlari Daniyel S. Papplarning nomlarini ta'kidlaş örinlidir. Özbekiston olimlari 60—80-y.larda eng avvalo Afrika xalqlarining milliy-ozodlik harakati b-n boğliq masalalarni tadqiq etgan bölsa, 90-y.larda esa uşbu mintaqaning dolzarb hayotiy muammolarini örganmoqda. 80-y.larda Afrikaning turli muammolari böyiça bir neça özbek olimlarining maqola, risola va monografiyalari çop etildi, nomzodlik dissertatsiyalari yoqlandi. Hozirda özbekistonlik afrikaşunos olimlar Afrikaga taalluqli siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, mafkuraviy, harbiy masalalarni tadqiq etmoqdalar. 1991 y.da taşkil topgan Toşkent davlat şarqşunoslik in-tida talabalar Afrika mamlakatlari tarixi, iqtisodi, içki va taşqi siyosatini örganmoqdalar, A. sohasida mutaxassis bölib yetişmoqdalar. A.ga, şuningdek ÖzMU da, Strategik va mintakalararo in-tida qisman e'tibor qaratilmoqda. Milliy mustaqillik şaroitida Özbekiston-Afrika munosabatlari bir maromda rivojlana bormoqda. Özbekiston Respublikasi Afrikaning Misr, Liviya, Mali, Marokaş, JAR, Mozambik, Jazoir, Tunis, Botsvana, Sudan, Efiopiya, Jibuti, Gvineya, Gabon, Benin, Ekvatorial Gvineya, Zambiya, Nigeriya, Gana, Çad, Kabo-Verde va b. mamlakatlari b-n diplomatik munosabatlar örnatdi. ÖzRning Afrika mamlakatlari b-n siyosiy, iqtisodiy, ilmiy, madaniy aloqalari yangiça ahamiyat kasb etmoqda. 1968 y.dan beri Toşkentda xalqaro kinofestivallar, birgalikda sport musobaqalari ötkazilyapti.

Ad.: Ziyadullayeva L., Problemi sotsialno-ekonomiçeskogo razvitiya osvobodivşixsya stran, T., 1986; Novikova O. B., Strani Tropiçeskoy Afriki: nalogi, strategiya razvitiya i ekonomiçeskiy rost, M., 1991. Giyasov B. T., Xosni Muborak — politik i diplomat, T., 1998; Rahmonov D. N., Afrika — Osiyo qit'alaridagi nizoli vaziyatlar va umuminsoniy omillar, T., 1993. Bobur Ğiyosov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АФРИКАШУНОСЛИК- Африка халқларининг тарихи, урф-одатлари, минтақанинг ижтимоий, иқтисодий тузуми, тиллари, сиёсати, иқтисодиёти, маданияти ва ундаги сиёсий жараёнларни ўрганадиган фан. Африка ва унинг халқлари тўғрисидаги баъзи маълумотларни Мовароуннаҳр халқлари қадимдан билганлар. Африка қитъасини Муҳаммад Мусо Хоразмий (9-а.) ўзининг «Сурат ул-арз» («Ер шакли») асарида тилга олган. Африкадаги халқлар, уларнинг урф-одатлари, машғулоти ва бойликлари тўғрисидаги маълумотлар дастлаб энциклопедист олимлардан Аҳмад Фарғоний асарларида, Абу Райҳон Берунийнинг «Ат-Тафҳим» («Тушунтириш»), «Қонуни Масъудий», номаълум муаллифнинг «Ҳудуд ул-олам» («Олам чегаралари», 10-а.), Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» (11-а., учинчи жилд), Муҳаммад Нажиб Бакроннинг (13-а.) «Жаҳоннома» ва б. асарларда учрайди. Беруний чизган дунё харитасида Африка қитъасининг ҳам шакли бор. Африканинг табиий бойликлари ва халқлари тўғрисидаги муфассалроқ далилларни биз Ҳофизи Абру (1361—1430)нинг жуғро-фий асарларида, Маҳмуд ибн Валининг «Баҳр ул-асрор» («Сирлар денгизи») асарида кўп учратамиз. А. борасида Россия ФА 1959 й.да ташкил этган Африка ин-тида йирик илмий ишлар олиб борилади. Тадқиқотлар йўналиши қуйидагича: и.ч. кучлари, улкашунослик, цивилизация муаммолари, халқаро ва Африка мамлакатлариаро муаммолар, ижтимоий-сиёсий жараёнлар, «ислом омили», хотин-қизлар масалалари, минтақадаги илм-фан, таълим, молия-кредит муносабатлари. Мазкур ин-т жаҳондаги энг етакчи илмий даргохлардан бўлиб, ўзининг «Африканский рўнок» («Африка бозори») жур.ини, рефератив тўпламлар, кичик энциклопедиялар, маълумотномалар нашр этади ва «Азия и Африка сегодня» («Осиё ва Африка бугун»), «Восток» («Шарқ») жур.ларида Африкага оид муаммоларни тадқиқ ва таҳлил қилади.

Африка тилларини ўқитишда африкалик олимлар, мутахассислар ҳам ҳисса қўшиб келмоқда. Ғарб олимлари Африканинг сиёсий ва иқтисодий масалаларини, ундаги сиёсий жараёнларни ўрганиб кенг таҳлил этдилар, илмий монографиялар нашр этдилар. Хусусан, инглиз олимлари Кравфорд Юонг, Жон Райт, Мартин Крамер, Жонахан Бирман, Райт Ферст, Лиллиан К. Харрис, француз олимлари Даниел С. Паппларнинг номларини таъкидлаш ўринлидир. Ўзбекистон олимлари 60—80-й.ларда энг аввало Африка халқларининг миллий-озодлик ҳаракати б-н боғлиқ масалаларни тадқиқ этган бўлса, 90-й.ларда эса ушбу минтақанинг долзарб ҳаётий муаммоларини ўрганмоқда. 80-й.ларда Африканинг турли муаммолари бўйича бир неча ўзбек олимларининг мақола, рисола ва монографиялари чоп этилди, номзодлик диссертациялари ёқланди. Ҳозирда ўзбекистонлик африкашунос олимлар Африкага тааллуқли сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, мафкуравий, ҳарбий масалаларни тадқиқ этмоқдалар. 1991 й.да ташкил топган Тошкент давлат шарқшунослик ин-тида талабалар Африка мамлакатлари тарихи, иқтисоди, ички ва ташқи сиёсатини ўрганмоқдалар, А. соҳасида мутахассис бўлиб етишмоқдалар. А.га, шунингдек ЎзМУ да, Стратегик ва минтакалараро ин-тида қисман эътибор қаратилмоқда. Миллий мустақиллик шароитида Ўзбекистон-Африка муносабатлари бир маромда ривожлана бормоқда. Ўзбекистон Республикаси Африканинг Миср, Ливия, Мали, Марокаш, ЖАР, Мозамбик, Жазоир, Тунис, Ботсвана, Судан, Эфиопия, Жибути, Гвинея, Габон, Бенин, Экваториал Гвинея, Замбия, Нигерия, Гана, Чад, Кабо-Верде ва б. мамлакатлари б-н дипломатик муносабатлар ўрнатди. ЎзРнинг Африка мамлакатлари б-н сиёсий, иқтисодий, илмий, маданий алоқалари янгича аҳамият касб этмоқда. 1968 й.дан бери Тошкентда халқаро кинофестиваллар, биргаликда спорт мусобақалари ўтказиляпти.

Ад.: Зиядуллаева Л., Проблемы социально-экономического развития освободившихся стран, Т., 1986; Новикова О. Б., Страны Тропической Африки: налоги, стратегия развития и экономический рост, М., 1991. Гиясов Б. Т., Хосни Муборак — политик и дипломат, Т., 1998; Раҳмонов Д. Н., Африка — Осиё қитъаларидаги низоли вазиятлар ва умуминсоний омиллар, Т., 1993. Бобур Ғиёсов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.