Afrosiyob
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 795–796-b. — ziyouz.com
Afrosiyob — mifologik obraz. 1) Avestoda Frangxrasyan deb atalgan. Avestoda A. şohlik ilohiy martabasi — farn (xvarno)ni qölga kiritiş uçun mifologik Vorukaşa dengizi tubiga tuşişga ahd qiladi va bunda Anaxitadan yordam söraydi. Lekin u bu iltimosni rad etadi. Frangxrasyan ust-boşini yeçib dengiz tubiga 3 marta şönğiydi, ammo harakati zoye ketadi. Avestoda u samarasiz harakat qilayotgan afsonaviy obraz sifatida namoyon böladi. Bu mavzu Avestodan «Şohnoma»ga ham ötgan. Lekin A.ning Eron podşohlari b-n jangga kirişuvi — ya'ni Eron b-n Turonning mifologik raqobati ğoyasi Avestoda yöq. A.ni Eron şohlarining duşmani qilib körsatiş ğoyasi yozma adabiyotga birinçi bölib Firdavsiy «Şohnomasi» orqali kirgan. U Faridun (Traetaona)ning Tur ismli öğlidan tarqalgan şajaraga mansub. Otasining ismi — Paşang. Bu talqinda Firdavsiy zamoni uçun muhim bölgan turk davlatçiligi va eroniy davlatlar örtasida tarixiy yuzma-yuz turiş — harbiy-siyosiy muxoliflik öz aksini topgan. Şu b-n A.ning ilohiy oliy baxt, hokimiyat ramzi — farn ilinjidagi mifologik şaxs qiyofasi tarixiylik kasb etgan. Mifologik tasavvurdan ösib çiqqan adabiy an'ana, ya'ni A. Turon podşohi degan tuşunça tufayli xalq orasida Samarqandning qadimiy qörğoni, Toşkentdagi Mingörik xarobalari, Buxorodagi Romitan qörğoni kabi yodgorliklarni uning nomi b-n boğlaş hanuz saqlangan. 2) Turkiy yozma yodgorliklarda A. epik qahramon Tönga alp Er (Yusuf Xos Hojibaa), Alp Er Tönga (Mahmud Koşğariyda) b-n bir şaxs qilib körsatilgan. Bu qiyoslaniş har ikki obrazni Turon b-n boğliqligi tufayli yuzaga kelgan. Ba'zi olimlar (A. Abdurahmonov) A.ni tarixiy şaxs deb hisoblaydilar. Aslida A. va Alp Er Tönga miflari orasida katta tarixiymadaniy tafovut va anaxronizm mavjud. A. ibtidoiy tafakkurning mifologik hosilasi, Alp Er Tunga esa Turk davlatçiligi davrlarining umumlaşmasi sifatida alohida örganilişi lozim. 3) Turkiy xalqlar bobokaloni, turkiylar podşosi, bahodir, jahongir yölboşçi. Qoraxoniylar va saljuqiylar öz şajaralarini A.dan boşlaganlar.
Turli yozma manbalarda A. haqidagi ma'lumot turliça. Mas, «Buxoro tarixi» (Narşaxiy)da A. 2000 yil yaşagan afsungar, kuyovi Siyovuşning qotili, Romitan qal'asi bunyodkori va, nihoyat, Siyovuş qasosi uçun öğli Kayxusrav tomonidan öldirilgan deb körsatiladi.
Mirsodiq Ishoqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФРОСИЁБ — мифологик образ. 1) Авестода Франгхрасйан деб аталган. Авестода А. шоҳлик илоҳий мартабаси — фарн (хварно)ни қўлга киритиш учун мифологик Ворукаша денгизи тубига тушишга аҳд қилади ва бунда Анахитадан ёрдам сўрайди. Лекин у бу илтимосни рад этади. Франгхрасйан уст-бошини ечиб денгиз тубига 3 марта шўнғийди, аммо ҳаракати зое кетади. Авестода у самарасиз ҳаракат қилаётган афсонавий образ сифатида намоён бўлади. Бу мавзу Авестодан «Шоҳнома»га ҳам ўтган. Лекин А.нинг Эрон подшоҳлари б-н жангга киришуви — яъни Эрон б-н Туроннинг мифологик рақобати ғояси Авестода йўқ. А.ни Эрон шоҳларининг душмани қилиб кўрсатиш ғояси ёзма адабиётга биринчи бўлиб Фирдавсий «Шоҳномаси» орқали кирган. У Фаридун (Траэтаона)нинг Тур исмли ўғлидан тарқалган шажарага мансуб. Отасининг исми — Пашанг. Бу талқинда Фирдавсий замони учун муҳим бўлган турк давлатчилиги ва эроний давлатлар ўртасида тарихий юзма-юз туриш — ҳарбий-сиёсий мухолифлик ўз аксини топган. Шу б-н А.нинг илоҳий олий бахт, ҳокимият рамзи — фарн илинжидаги мифологик шахс қиёфаси тарихийлик касб этган. Мифологик тасаввурдан ўсиб чиққан адабий анъана, яъни А. Турон подшоҳи деган тушунча туфайли халқ орасида Самарқанднинг қадимий қўрғони, Тошкентдаги Мингўрик харобалари, Бухородаги Ромитан қўрғони каби ёдгорликларни унинг номи б-н боғлаш ҳануз сақланган. 2) Туркий ёзма ёдгорликларда А. эпик қаҳрамон Тўнга алп Эр (Юсуф Хос Ҳожибаа), Алп Эр Тўнга (Маҳмуд Кошғарийда) б-н бир шахс қилиб кўрсатилган. Бу қиёсланиш ҳар икки образни Турон б-н боғлиқлиги туфайли юзага келган. Баъзи олимлар (А. Абдураҳмонов) А.ни тарихий шахс деб ҳисоблайдилар. Аслида А. ва Алп Эр Тўнга мифлари орасида катта тарихиймаданий тафовут ва анахронизм мавжуд. А. ибтидоий тафаккурнинг мифологик ҳосиласи, Алп Эр Тунга эса Турк давлатчилиги даврларининг умумлашмаси сифатида алоҳида ўрганилиши лозим. 3) Туркий халқлар бобокалони, туркийлар подшоси, баҳодир, жаҳонгир йўлбошчи. Қорахонийлар ва салжуқийлар ўз шажараларини А.дан бошлаганлар.
Турли ёзма манбаларда А. ҳақидаги маълумот турлича. Мас, «Бухоро тарихи» (Наршахий)да А. 2000 йил яшаган афсунгар, куёви Сиёвушнинг қотили, Ромитан қалъаси бунёдкори ва, ниҳоят, Сиёвуш қасоси учун ўғли Кайхусрав томонидан ўлдирилган деб кўрсатилади.
Мирсодиқ Исҳоқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.