Afrosiyob
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 796–798-b. — ziyouz.com
Afrosiyob — Samarqandning qad. xarobasi. Bu nom tarixiy manbalarda qad. Samarqandga nisbatan faqat 17-a. dan boşlab uçraydi. Qad. Samarqand suğd manbalarida Smarakanve deb atalgan. Mil. av. 4-a.da Samarqand Aleksandr Makduniy qöşinlari tomonidan istilo etilgaç, yunon mualliflari kundaliklarida Marokanda sifatida eslatiladi. Marokanda Smarakanve ning yunonça tarjimasi. Movarounnahrda somoniylar hokimiyat tepasiga kelgaç, qad. Smarakanve 9-a.dan boşlab Samarqand deb atala boşlandi.
11—15-a.larda turkiy tilda bitilgan adabiyotlarda Samarqand Semizkent sifatida uçraydi. 15-a.dan forsiy va turkiy tillardagi manbalarda bir xilda Samarqand nomi işlatiladigan böldi.
Afrosiyob hoz. Samarqandning şim. çegarasiga tutaşgan keng böş tepaliklar bölib, uning mayd. 219 ga. Tepalikning şim. Siyob ariği b-n çegaralangan. Jan. tomondan «eski şahar» deb atalgan Samarqandga qöşilib ketgan.
Şaharning dastlabki tarixi haqida yozma manbalarda ma'lumotlar juda kam uçraydi. Köhna şaharda ötkazilgan arxeologi k qazişlar esa bunday ma'lumotlarni köproq bermoqda.
Arxeologik qazişmalar bir neça metr qalinlikdagi madaniy qatlamlar kanday bölganligini körişga, boylar va kambağallarning uylarini, hunarmandlarning ustaxonalarini, savdogarlarning dökonlarini, köça va maydonlarni, şohona saroylar va ibodatxona, masjid va madrasalarni, mudofaa inşootlarini, şaharning suv b-n ta'minlaş tizimi va h.k.ni aniqlaşga yordam beradi.
A. va uning topilmalariga qiziqiş 1868 y.da Çor Rossiyasi tomonidan Samarqand bosib olingandan keyin boşlandi. A.da dastlabki kaziş işlari b-n mayor Borzenkov (1874), podpolkovnik V. V. Krestovskiy (1883), şarqşunos olimlar N. I. Veselovskiy (1884-85, 1895), V. V. Bartold (1904) va V. L. Vyatkin(1905; 1912—13)lar şuğullanişdi. 1919 y.da M. Ye. Masson, V. L. Vyatkin tadqiqot boşlagan joylarda qaziş işlarini davom ettirib, somoniylar saroyi (9- a.) xarobalarini oçdi. 1925, 1929—30 y.larda V. L. Vyatkin A.da kaziş işlarini davom ettiradi va uning turli davrdagi tarixiga oid köplab materiallar töplaydi. Ammo 1930 y.larga kadar A.da olib borilgan arxeologik qazişmalar kad. Samarqand tarixiga doir juda kam materiallar bergan. Uruşdan keyin Özbekiston FAning Tarix va arxeologiya in-ti olimlaridan A. I. Terenojkin tomonidan A.da jiddiy dala tadkiqotlari ötkazildi. Natijada uning eng pastki katlamidan mil. av. 6—5-a.larga taalluqli buyumlar, uy-joy xarobalari topildi. V. A. Şişkin (1958—66) va Ya. Ğ. Ğulomov (1967—70)lar rahbarligida olib borilgan keng kölamli arxeologik kazişlar natijasida qad. madaniy qatlam materiallari A.ning boşqa joylaridan ham topildi. 1966 y. 13 iyulda A.ni arxeologik jihatdan kompleks örganişni taşkil etiş maq-sadida Respublika hukumatining maxsus qarori qabul qilindi. Unga köra, A. «arxeologik qöriqxona» deb e'lon kilinib, uni örganiş işiga Toşkent va Samarqand davlat un-tlari hamda Madaniyat vazirligining San'atşunoslik in-ti ham safarbar etildi. Aniq ilmiy rejalar asosida boşlangan arxeologik tadqiqotlar tufayli nafaqat şaharning köp ayerlik yoşi, balki uning har xil davrlardagi tarixiy topografiyasi, şahar tarkibi, şahar hayotining rivojlaniş bosqiçlari, bosqinlar tufayli yuz bergan buhronlar davri aniqlandi. Samarqand ixşidlarining şohona saroyi oçildi.
A.da topilgan arxeologik materiallar Samarqand mil. av. 8—5-alarda Suğdiyonaning markaziy şahri sifatida vujudga kelganligini körsatadi. Mil. av. 329 y.da şahar Aleksandr Makduniy qöşinlari tomonidan vayron etilgan, uning izlari hozirgaça şahar mudofaa inşootlarida yaxşi saqlangan. Mil. av. 3— 1-a.larda, Kuşonlar saltanati davrida şahar hayotida yuksalişlar yuz bergan. Mil. av. 3-a.da şahar qöşaloq mudofaa devori b-n örab olingan. U davrlarning qalin madaniy qatlami A.ning şim.da, uning arki a'losi joylaşgan qismida yaxşi saqlangan. Arxeologik materiallar va yozma manbalarda ta'kidlanişiça, bu zamonda Samarqand orqali Buyuk ipak yöli ötgan, içki va taşqi savdo, hunarmandçilik rivoj topgan. Ilk örta asrlarda Samarqand Suğdiyonaniig boş şahri sifatida nufuzli mavqega ega bölib, şahar ijtimoiy va iqtisodiy xayotida tub özgarişlar yuz berdi. Badavlat dehqon xöjaliklari kuçaydi, xuddi şu kezlarda ularning qasrlari joylaşgan Afrosiyobning şim. qismi mudofaa devori b-n örab olindi. Bu holat Movarounnahr va unga qöşni viloyatlarda ham yuz berdi. Bu davrda Samarqand hukmdorlari «ixşid», Buxoro hukmdorlari esa «buxorxudot» deb atalgan. 712 y.da arablar fotihi Kutayba ibn Muslim qöşin tortib kelganda, Samarqandning mudofaa devorlari mustahkam bölib, atrofida suv töla xandaq bor edi. Qutayba Samarqandga Farğona, Şoş va turklardan yordamga kelgan laşkarlarni yenggaç, kömaksiz qolgan Suğd hokimi Ğurak noiloj u b-n sulh tuzdi, şaharning içki qismi (şahriston)ni arablarga böşatib berişga majbur böldi. Arxeologik topilmalar islomga zid bölgan haykal va devoriy rasmlarning ataylab qiliç b-n çopilganini isbotlaydi.
9-a.ning ikkinçi çoragidan Movarounnahrda hokimiyat somoniylar qöliga ötdi. Buxoro ularning markaziga aylandi. Şu davrda Samarqand iqgisodiy va madaniy jihatdan tez rivojlandi. A.da somoniylar davrida öymakor ganç naqşlar b-n bezatilgan saroylar, badavlat dehqon xonadonlari, masjid va madrasalar, hammom va kanalizatsiyalar, toş köçalar topilmoqda. Şaharni suv b-n ta'minlaş oğirligidan aholining ehtiyojini qondiriş uçun şahar hayotining dastlabki yillaridayoq Darğom tomonidan kanal qazib, suv keltirilgan. Ana şu kanal izlari hoz. şahar xiyobonining jan.da, Alişer Navoiy haykali qad kötarib turgan maskanda oçib örganildi. Bu kanal Registon maydoni orqali Hazrati Xizr masjidi tomon yöl olgan. Tarixiy manbalarga köra A.ga jan. dan kiraverişda şahar xandaqi ustiga pişiq ğiştlardan ravoqpi suvayirğiç qurilib, uning tepasidan katta ariq ötkazilgan. Bu ariqni «Juyi ar-ziz» («Qörğoşin ariq») deb ataganlar. Ariq şu yerda uçga bölingan va şahar oralab Siyob ariği böyiga borgan.
10-a.ning oxirida Movarounnahrda hokimiyat qoraxoniylar qöliga ötganida ham Samarqandda savdo, xunarmandçilik, şahar obodonçilik işlari davom etadi. Şaxarning hunarmandçilik qiyofasi kuçayib, zodagon dehqon qasrlari endi şahar taşqarisida, ularning dala hovlilarida markazlaşadi. 1220 y.da Çingizxon qöşinlari «Juyi arziz» töğonini buzib, şaharni suvsiz qoldirdi. Şahar mudofaaçilari tengsiz jangda taslim böldilar. Bosqinçilar şaharning devor va darvozalarini vayron qilib saroy, masjid va madrasalarga, aholi xonadonlariga öt qöydilar. Aholining katta qismi jangda qiriddi, hunarmandlar Möğulistonga haydab ketildi. Şaharni sönggi mudofaaçilari Jome masjidiga yaşirinib, qarşilikni davom ettirdilar. Ularning olovda yongan tanalari jang kiyimida bizgaça yetib kelib, arxeologik qaziş vaqtida topildi. «Qörğoşin ariq» kayta tiklanmadi. A.da suvsiz qolgan aholi Siyobdan çarxpalaqda suv çiqarib, kun körgan, söng aholi bora-bora A.ni butunlay taşlab ketgan. Kimsasiz xarobaga aylangan qad. Samarqand avvallari «Hisori köhna», «Qal'ai Hisor» atalib, 17-a.dan boşlab aholi orasida «Qal'ai Afrosiyob» yoki «Af-rosiyob» deb atala boşlangan.
A.da qazişma işlari ayniqsa Samarqandda Özbekiston FA Arxeologiya in-ti taşkil topgaç, keng kölamda kuçaydi. Ya. Ğ. Ğulomovdan söng A. dagi arxeologik qazişmalarga G. V. Şişkina, Ş. Toşxöjayevlar rahbarlik qildi. Keyingi yillarda (1989 y.dan) A.ni arxeologik jihatdan tadqiq etiş işiga fransuz arxeologlari — Pol Bernar, Frans Grene va b. jalb etilgan. Fransuz arxeologik missiyasi Özbekiston arxeologlari b-n (M. Isomiddinov va b.) hamkorliqda A.ni örganişda qatnaşmoqda. Özbek va fransuz olimlarining hamkorliqda olib borgan tadqiqot natijalari qad. Samarqand tarixiga oid qator masalalarga aniqlik kiritdi, ya'ni mil. av. 6—5-a.larga taalluqli şahar mudofaa devorlari ostidan guvalakdan qurilgan yanada qad. devor qol-diqlari oçilib, Samarqandning yoşi mil. av. 8-a. örtalariga oid ekanligi isbotlandi; şaharning arki a'lo qismidan mil. 8-a.ga oid murabba (70x70) şaklidagi Samarqand ixşidlarining mahobatli saroyi qoldiqlari oçildi. A.da arxeologik tadqiqot işlari davom etmoqda.
Ad.: Vyatkin V. L., Gorodişe bilogo Samarqanda, Samarqand, 1926; Şişkin V. A., Afrosiyob — qadimiy madaniyat xazinasi, T., 1966; Afrasiyab, Sbornik, vip. 1, T., 1969; Bernar P., Grene F., Isomiddinov M., Osnovniye rezultati raskopok uzbeksko-fransuzskoy ekspeditsii 1990-1992 gg., ONU, № 3-4, 1994; Isomiddinov M., O date osnovaniya Samarkanda, ONU, № 5, 1997.
Ahmadali Asqarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФРОСИЁБ — Самарқанднинг қад. харобаси. Бу ном тарихий манбаларда қад. Самарқандга нисбатан фақат 17-а. дан бошлаб учрайди. Қад. Самарқанд суғд манбаларида Smarakanve деб аталган. Мил. ав. 4-а.да Самарқанд Александр Макдуний қўшинлари томонидан истило этилгач, юнон муаллифлари кундаликларида Мароканда сифатида эслатилади. Мароканда Smarakanve нинг юнонча таржимаси. Мовароуннаҳрда сомонийлар ҳокимият тепасига келгач, қад. Smarakanve 9-а.дан бошлаб Самарқанд деб атала бошланди.
11—15-а.ларда туркий тилда битилган адабиётларда Самарқанд Семизкент сифатида учрайди. 15-а.дан форсий ва туркий тиллардаги манбаларда бир хилда Самарқанд номи ишлатиладиган бўлди.
Афросиёб ҳоз. Самарқанднинг шим. чегарасига туташган кенг бўш тепаликлар бўлиб, унинг майд. 219 га. Тепаликнинг шим. Сиёб ариғи б-н чегараланган. Жан. томондан «эски шаҳар» деб аталган Самарқандга қўшилиб кетган.
Шаҳарнинг дастлабки тарихи ҳақида ёзма манбаларда маълумотлар жуда кам учрайди. Кўҳна шаҳарда ўтказилган археологи к қазишлар эса бундай маълумотларни кўпроқ бермоқда.
Археологик қазишмалар бир неча метр қалинликдаги маданий қатламлар кандай бўлганлигини кўришга, бойлар ва камбағалларнинг уйларини, ҳунармандларнинг устахоналарини, савдогарларнинг дўконларини, кўча ва майдонларни, шоҳона саройлар ва ибодатхона, масжид ва мадрасаларни, мудофаа иншоотларини, шаҳарнинг сув б-н таъминлаш тизими ва ҳ.к.ни аниқлашга ёрдам беради.
А. ва унинг топилмаларига қизиқиш 1868 й.да Чор Россияси томонидан Самарқанд босиб олингандан кейин бошланди. А.да дастлабки казиш ишлари б-н майор Борзенков (1874), подполковник В. В. Крестовский (1883), шарқшунос олимлар Н. И. Веселовский (1884-85, 1895), В. В. Бартольд (1904) ва В. Л. Вяткин(1905; 1912—13)лар шуғулланишди. 1919 й.да М. Е. Массон, В. Л. Вяткин тадқиқот бошлаган жойларда қазиш ишларини давом эттириб, сомонийлар саройи (9- а.) харобаларини очди. 1925, 1929—30 й.ларда В. Л. Вяткин А.да казиш ишларини давом эттиради ва унинг турли даврдаги тарихига оид кўплаб материаллар тўплайди. Аммо 1930 й.ларга кадар А.да олиб борилган археологик қазишмалар кад. Самарқанд тарихига доир жуда кам материаллар берган. Урушдан кейин Ўзбекистон ФАнинг Тарих ва археология ин-ти олимларидан А. И. Тереножкин томонидан А.да жиддий дала тадкиқотлари ўтказилди. Натижада унинг энг пастки катламидан мил. ав. 6—5-а.ларга тааллуқли буюмлар, уй-жой харобалари топилди. В. А. Шишкин (1958—66) ва Я. Ғ. Ғуломов (1967—70)лар раҳбарлигида олиб борилган кенг кўламли археологик казишлар натижасида қад. маданий қатлам материаллари А.нинг бошқа жойларидан ҳам топилди. 1966 й. 13 июлда А.ни археологик жиҳатдан комплекс ўрганишни ташкил этиш мақ-садида Республика ҳукуматининг махсус қарори қабул қилинди. Унга кўра, А. «археологик қўриқхона» деб эълон килиниб, уни ўрганиш ишига Тошкент ва Самарқанд давлат ун-тлари ҳамда Маданият вазирлигининг Санъатшунослик ин-ти ҳам сафарбар этилди. Аниқ илмий режалар асосида бошланган археологик тадқиқотлар туфайли нафақат шаҳарнинг кўп аерлик ёши, балки унинг ҳар хил даврлардаги тарихий топографияси, шаҳар таркиби, шаҳар ҳаётининг ривожланиш босқичлари, босқинлар туфайли юз берган буҳронлар даври аниқланди. Самарқанд ихшидларининг шоҳона саройи очилди.
А.да топилган археологик материаллар Самарқанд мил. ав. 8—5-аларда Суғдиёнанинг марказий шаҳри сифатида вужудга келганлигини кўрсатади. Мил. ав. 329 й.да шаҳар Александр Макдуний қўшинлари томонидан вайрон этилган, унинг излари ҳозиргача шаҳар мудофаа иншоотларида яхши сақланган. Мил. ав. 3— 1-а.ларда, Кушонлар салтанати даврида шаҳар ҳаётида юксалишлар юз берган. Мил. ав. 3-а.да шаҳар қўшалоқ мудофаа девори б-н ўраб олинган. У даврларнинг қалин маданий қатлами А.нинг шим.да, унинг арки аълоси жойлашган қисмида яхши сақланган. Археологик материаллар ва ёзма манбаларда таъкидланишича, бу замонда Самарқанд орқали Буюк ипак йўли ўтган, ички ва ташқи савдо, ҳунармандчилик ривож топган. Илк ўрта асрларда Самарқанд Суғдиёнанииг бош шаҳри сифатида нуфузли мавқега эга бўлиб, шаҳар ижтимоий ва иқтисодий хаётида туб ўзгаришлар юз берди. Бадавлат деҳқон хўжаликлари кучайди, худди шу кезларда уларнинг қасрлари жойлашган Афросиёбнинг шим. қисми мудофаа девори б-н ўраб олинди. Бу ҳолат Мовароуннаҳр ва унга қўшни вилоятларда ҳам юз берди. Бу даврда Самарқанд ҳукмдорлари «ихшид», Бухоро ҳукмдорлари эса «бухорхудот» деб аталган. 712 й.да араблар фотиҳи Кутайба ибн Муслим қўшин тортиб келганда, Самарқанднинг мудофаа деворлари мустаҳкам бўлиб, атрофида сув тўла хандақ бор эди. Қутайба Самарқандга Фарғона, Шош ва турклардан ёрдамга келган лашкарларни енггач, кўмаксиз қолган Суғд ҳокими Ғурак ноилож у б-н сулҳ тузди, шаҳарнинг ички қисми (шаҳристон)ни арабларга бўшатиб беришга мажбур бўлди. Археологик топилмалар исломга зид бўлган ҳайкал ва деворий расмларнинг атайлаб қилич б-н чопилганини исботлайди.
9-а.нинг иккинчи чорагидан Мовароуннаҳрда ҳокимият сомонийлар қўлига ўтди. Бухоро уларнинг марказига айланди. Шу даврда Самарқанд иқгисодий ва маданий жиҳатдан тез ривожланди. А.да сомонийлар даврида ўймакор ганч нақшлар б-н безатилган саройлар, бадавлат деҳқон хонадонлари, масжид ва мадрасалар, ҳаммом ва канализациялар, тош кўчалар топилмоқда. Шаҳарни сув б-н таъминлаш оғирлигидан аҳолининг эҳтиёжини қондириш учун шаҳар ҳаётининг дастлабки йилларидаёқ Дарғом томонидан канал қазиб, сув келтирилган. Ана шу канал излари ҳоз. шаҳар хиёбонининг жан.да, Алишер Навоий ҳайкали қад кўтариб турган масканда очиб ўрганилди. Бу канал Регистон майдони орқали Ҳазрати Хизр масжиди томон йўл олган. Тарихий манбаларга кўра А.га жан. дан кираверишда шаҳар хандақи устига пишиқ ғиштлардан равоқпи сувайирғич қурилиб, унинг тепасидан катта ариқ ўтказилган. Бу ариқни «Жуйи ар-зиз» («Қўрғошин ариқ») деб атаганлар. Ариқ шу ерда учга бўлинган ва шаҳар оралаб Сиёб ариғи бўйига борган.
10-а.нинг охирида Мовароуннаҳрда ҳокимият қорахонийлар қўлига ўтганида ҳам Самарқандда савдо, хунармандчилик, шаҳар ободончилик ишлари давом этади. Шахарнинг ҳунармандчилик қиёфаси кучайиб, зодагон деҳқон қасрлари энди шаҳар ташқарисида, уларнинг дала ҳовлиларида марказлашади. 1220 й.да Чингизхон қўшинлари «Жуйи арзиз» тўғонини бузиб, шаҳарни сувсиз қолдирди. Шаҳар мудофаачилари тенгсиз жангда таслим бўлдилар. Босқинчилар шаҳарнинг девор ва дарвозаларини вайрон қилиб сарой, масжид ва мадрасаларга, аҳоли хонадонларига ўт қўйдилар. Аҳолининг катта қисми жангда қиридди, ҳунармандлар Мўғулистонга ҳайдаб кетилди. Шаҳарни сўнгги мудофаачилари Жоме масжидига яшириниб, қаршиликни давом эттирдилар. Уларнинг оловда ёнган таналари жанг кийимида бизгача етиб келиб, археологик қазиш вақтида топилди. «Қўрғошин ариқ» кайта тикланмади. А.да сувсиз қолган аҳоли Сиёбдан чархпалақда сув чиқариб, кун кўрган, сўнг аҳоли бора-бора А.ни бутунлай ташлаб кетган. Кимсасиз харобага айланган қад. Самарқанд авваллари «Ҳисори кўҳна», «Қалъаи Ҳисор» аталиб, 17-а.дан бошлаб аҳоли орасида «Қалъаи Афросиёб» ёки «Аф-росиёб» деб атала бошланган.
А.да қазишма ишлари айниқса Самарқандда Ўзбекистон ФА Археология ин-ти ташкил топгач, кенг кўламда кучайди. Я. Ғ. Ғуломовдан сўнг А. даги археологик қазишмаларга Г. В. Шишкина, Ш. Тошхўжаевлар раҳбарлик қилди. Кейинги йилларда (1989 й.дан) А.ни археологик жиҳатдан тадқиқ этиш ишига француз археологлари — Поль Бернар, Франц Гренэ ва б. жалб этилган. Француз археологик миссияси Ўзбекистон археологлари б-н (М. Исомиддинов ва б.) ҳамкорлиқда А.ни ўрганишда қатнашмоқда. Ўзбек ва француз олимларининг ҳамкорлиқда олиб борган тадқиқот натижалари қад. Самарқанд тарихига оид қатор масалаларга аниқлик киритди, яъни мил. ав. 6—5-а.ларга тааллуқли шаҳар мудофаа деворлари остидан гувалакдан қурилган янада қад. девор қол-диқлари очилиб, Самарқанднинг ёши мил. ав. 8-а. ўрталарига оид эканлиги исботланди; шаҳарнинг арки аъло қисмидан мил. 8-а.га оид мурабба (70x70) шаклидаги Самарқанд ихшидларининг маҳобатли саройи қолдиқлари очилди. А.да археологик тадқиқот ишлари давом этмоқда.
Ад.: Вяткин В. Л., Городище былого Самарқанда, Самарқанд, 1926; Шишкин В. А., Афросиёб — қадимий маданият хазинаси, Т., 1966; Афрасияб, Сборник, вып. 1, Т., 1969; Бернар П., Гренэ Ф., Исомиддинов М., Основные результаты раскопок узбекско-французской экспедиции 1990-1992 гг., ОНУ, № 3-4, 1994; Исомиддинов М., О дате основания Самарканда, ОНУ, № 5, 1997.
Аҳмадали Асқаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.