Afşor Nodirşoh

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 273–274-b. — ziyouz.com

Nodirşoh Afşor (1688.22.10, De-regyoz — 1747.20.6, Xabuşon) — Eron şoqi (1736—47), kizilboşlilarnit afşor qavmidan bölgan. Xurosonda harbiy qömondon sifatida öz faoliyatini boşlagan. 1726 y.da safaviylar şohi Taxmasp II (hukmronlik davri: 1722— 32)ning harbiy xizmatiga ötib, Maşhaddan afğonlarni quvib çiqargan. Hirotdagi afğonlarning abdal va Xurosondagi turkman qabilalariga qarşi kuraşda ğolib kelgan (1729). Eronni bosib oliş uçun uruş boşlagan Usmonli turk sultonligiga qarşi samarali kuraşi N.ning nufuzini oşirgan (1730—31). Taxmasp II ni taxtdan ağdarib, uning öğli Abbos III ni şoh, özini esa unga homiy (regent) deb e'lon qilgan (1732). Turklar b-n uruş tugagaç, Eron şohi bölgan (1736). N. Safaviylar davlati örnida Eronda markazlaşgan yirik davlatga asoslangan imperiya taşkil qilgan. Qöşni davlatlarga qarşi talonçilik yurişlari ötkazib, Armaniston, Ozarbay-jon, Gruziya, Doğiston, Afğoniston, Belujiston, Urta Osiyoning katta kismi, Şim. Hindistonni bosib olgan. Buxoro xonligiga qarşi uning yurişi dastlab muvaffaqiyatsiz tugaydi. N.ning katta öğli Rizoquli mirza 1200 kişilik laşkari b-n Amudaryodan ötib, Qarşini qamal qilgan. Muxammad Hakimbiy otaliq va Buxoro xoni Abulfayzxon şahar içida turib duş-manga qarşi kuraşganlar. Buxoroliklarning ittifoqçisi Xiva xoni Elbars (hukmronlik davri: 1728—1740) katta qöşin b-n yetib kelgaç, Rizoquli mirza şoşilinç sulh tuzadi va orqaga qaytadi (1736). Biroq N.ning özi katta qöşinga boş bölgaç, Balxni egallab, Buxoro ustiga yuriş qilganida uni Muhammad Hakimbiy va öğli Muhammad Raxim qöllab-quvvatlaydi (1740). Buxoro ustidan siyosiy hokimiyat örnatilgaç, u Xiva xonligiga qarşi yuriş qiladi. Xonqani egallaş paytida Xiva xoni Elbars öldirilgan (1740). N. hukmronligiga qarşi Xiva va Buxoroda bir neça marta qözğo-lonlar kötarilgan. Eronda ham içki nizolar va saroy fitnalari kuçayadi. N. Xuroson noibi, özining jiyani Aliqulixon tomonidan Maşhadda öldi-rilgan. Aliqulixon özini Odilşoh nomi b-n şoqdeb e'lon qilgan. N.ning ölimi b-n Eron davlatining markazlaştiriş jarayoni töxtab qolgan.

Ad.: Mirza Abdal'azim Sami, Tarixi salatin-i mangitiyya, M., 1962.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НОДИРШОҲ Афшор (1688.22.10, Де-регёз — 1747.20.6, Хабушон) — Эрон шоқи (1736—47), кизилбошлиларнит афшор қавмидан бўлган. Хуросонда ҳарбий қўмондон сифатида ўз фаолиятини бошлаган. 1726 й.да сафавийлар шоҳи Тахмасп II (ҳукмронлик даври: 1722— 32)нинг ҳарбий хизматига ўтиб, Машҳаддан афғонларни қувиб чиқарган. Ҳиротдаги афғонларнинг абдал ва Хуросондаги туркман қабилаларига қарши курашда ғолиб келган (1729). Эронни босиб олиш учун уруш бошлаган Усмонли турк султонлигига қарши самарали кураши Н.нинг нуфузини оширган (1730—31). Тахмасп II ни тахтдан ағдариб, унинг ўғли Аббос III ни шоҳ, ўзини эса унга ҳомий (регент) деб эълон қилган (1732). Турклар б-н уруш тугагач, Эрон шоҳи бўлган (1736). Н. Сафавийлар давлати ўрнида Эронда марказлашган йирик давлатга асосланган империя ташкил қилган. Қўшни давлатларга қарши талончилик юришлари ўтказиб, Арманистон, Озарбай-жон, Грузия, Доғистон, Афғонистон, Белужистон, Урта Осиёнинг катта кисми, Шим. Ҳиндистонни босиб олган. Бухоро хонлигига қарши унинг юриши дастлаб муваффақиятсиз тугайди. Н.нинг катта ўғли Ризоқули мирза 1200 кишилик лашкари б-н Амударёдан ўтиб, Қаршини қамал қилган. Мухаммад Ҳакимбий оталиқ ва Бухоро хони Абулфайзхон шаҳар ичида туриб душ-манга қарши курашганлар. Бухороликларнинг иттифоқчиси Хива хони Элбарс (ҳукмронлик даври: 1728—1740) катта қўшин б-н етиб келгач, Ризоқули мирза шошилинч сулҳ тузади ва орқага қайтади (1736). Бироқ Н.нинг ўзи катта қўшинга бош бўлгач, Балхни эгаллаб, Бухоро устига юриш қилганида уни Муҳаммад Ҳакимбий ва ўғли Муҳаммад Рахим қўллаб-қувватлайди (1740). Бухоро устидан сиёсий ҳокимият ўрнатилгач, у Хива хонлигига қарши юриш қилади. Хонқани эгаллаш пайтида Хива хони Элбарс ўлдирилган (1740). Н. ҳукмронлигига қарши Хива ва Бухорода бир неча марта қўзғо-лонлар кўтарилган. Эронда ҳам ички низолар ва сарой фитналари кучаяди. Н. Хуросон ноиби, ўзининг жияни Алиқулихон томонидан Машҳадда ўлди-рилган. Алиқулихон ўзини Одилшоҳ номи б-н шоқдеб эълон қилган. Н.нинг ўлими б-н Эрон давлатининг марказлаштириш жараёни тўхтаб қолган.

Ад.: Мирза Абдал’азим Сами, Тарихи салатин-и мангитиййа, М., 1962.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.