Afsona

Afsona — 1) xalq oğzaki ijodi (folklor) janri. U xayolot, uydirma va töqimadan iborat bölsada, sözlovçi va tinglovçi tomonidan haqiqatdek tasavvur etiladi, hatto bölib ötgan davri, makon ham körsatiladi. A.lar oğizdanoğizga, eldan-elga ötib kelgan, ifoda usuli bayon tarzida.

A. oğzaki hikoyat bölib, u xayoliy obraz yoki tasavvur asosiga quriladi, hikoya qiluvçilar va tinglovçilar tomonidan qaçonlardir şunday bölgandek qabul qilinadi. Rivoyatdan farqli ölaroq A. zaminida albatta mö'jiza, sehr-jodu böladi. A.lar olam (Yer, Quyoş va b. sayyoralar yuzaga kelişi) haqida, toponimik (Qof toği, daryo, dengiz, şahar, qal'a, qişloq, tepalik, Eram boği va h.k.), elatlarning kelib çiqişi (mas, turkiy xalqlarning), hayvonot dunyosi (mas, şer, ajdaho, anqo, semurğ va b.)ga oid, tabiatdagi voqea, hodisalar (mas, çaqmoq, zilzila, şamol va b.) xususida, tarixiy şaxslar (mas, turkiylardagi Er Tönga, Tömaris, Şiroq, anglosakslar qiroli Artur va b.) töğrisida, diniy (mas, islomdagi Nuh payğambar xususidagi, Abu Muslim jangnomasi, Avestodagi Frangrasyan (Afrosiyob), xristianlikdagi Iso Masihning havoriylari b-n sayohatiga boğliq voqea-hodisalar) va b. turli-tuman mavzularda böladi.

A.lar hajmi kiçik, bayon qilinişi sodda, badiiy tasvir vositalaridan deyarli xoli böladi, tuzilişiga köra ertak, naql, rivoyatlarta öxşab ketadi.

A.lar yozma adabiyotning, ayniqsa, badiiy, falsafiy, dinga, tarixga, axloqqa oid asarlarning mavzui, muayyan qismi tarzida ğoyaviy-estetik vazifani bajargan. Mas, «Qutadğu bilig», «Devonu luğotit turk», Alişer Novoiyning «Xamsa», Dantening «Ilohiy komediya», Çingiz Aytmatovning «Oq kema», Erkin Vohidovning «Ruhlar isyoni», Abdulla Oripovning «Jannatga yöl» kitoblarida A.lar asarning badiiy-estetik va ta'sir kuçini oşirişga, inson ruhiyatini yanada çuqur va tölaqonli tasvirlaşga xizmat qilgan.

2) Köçma ma'noda — uydirma, yolğon, aqlga töğri kelmaydigan gap.