Afyun
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 802–803-b. — ziyouz.com
Afyun (aslida yun. abijum — mudratuvçi, uxlatuvçi), opiy, «qora dori»— 1) köknorning xomroq kösagini tilib qöyganda undan oqib çiqib, havoda qorayib qotgan, sutsimon şira. Tarkibida morfin, papaverin, kodein, tebain, narkotin va 20 ga yaqin boşqa alkaloidlar bor. Dam-badam qabul qilib turilsa, boşqa narkotiklar kabi unga örganib qoliş mumkin. Bu hayot uçun xavfli. A. preparatlari tibbiyotda oğriqsizlantiruvçi dori sifatida işlatiladi. U asosan tarkibidagi morfin b-n ta'sir etadi.
A. qadimdan ma'lum. Bardi (papirus) ga yozilgan qad. Misr yozuvlarida (mil. av. 1552 y.) dori sifatida tavsiya etilgan. Teofrast (mil. av. 3- a.), Dioskoridus-Diskuridis (mil. av. 77 y.) ham öz asarlarida A. dori ekanligini aytib ötişgan. A. dastlab dori sifatida Kiçik Osiyoning jan.-şarqida, Yevropada işlatilgan va «opiy» deb atalgan. Yunonlardan arablar va Yaqin Şarqdagi boşqa xalqparga «afyun» şaklida kirgan (özbeklar «qora dori» ham deyişadi). Abu Bakr ar-Roziy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Baytor, Dovuvdi Antokiylarning asarlarida ham A.ning tibbiy nafi, işlatiliş usullari bayon etilgan. Xitoyda A.ni tutatib çekiş rasm bölgan. Bu odat keyinçalik Hindiston va Eronga ham ötgan. A. kuçli narkotik bölganligi uçun hamma mamlakatlarda, jumladan Uzbekistonda ham uni iste'mol qiliş taqiqlangan. A.ni i. ç. va sotiş b-n şuğullangan kişilar jinoiy javobgarlikka tortiladi; 2) ba'zan zahar, oğu ma'nosida işlatiladigan söz.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФЮН (аслида юн. abijum — мудратувчи, ухлатувчи), опий, «қора дори»— 1) кўкнорнинг хомроқ кўсагини тилиб қўйганда ундан оқиб чиқиб, ҳавода қорайиб қотган, сутсимон шира. Таркибида морфин, папаверин, кодеин, тебаин, наркотин ва 20 га яқин бошқа алкалоидлар бор. Дам-бадам қабул қилиб турилса, бошқа наркотиклар каби унга ўрганиб қолиш мумкин. Бу ҳаёт учун хавфли. А. препаратлари тиббиётда оғриқсизлантирувчи дори сифатида ишлатилади. У асосан таркибидаги морфин б-н таъсир этади.
А. қадимдан маълум. Барди (папирус) га ёзилган қад. Миср ёзувларида (мил. ав. 1552 й.) дори сифатида тавсия этилган. Теофраст (мил. ав. 3- а.), Диоскоридус-Дискуридис (мил. ав. 77 й.) ҳам ўз асарларида А. дори эканлигини айтиб ўтишган. А. дастлаб дори сифатида Кичик Осиёнинг жан.-шарқида, Европада ишлатилган ва «опий» деб аталган. Юнонлардан араблар ва Яқин Шарқдаги бошқа халқпарга «афюн» шаклида кирган (ўзбеклар «қора дори» ҳам дейишади). Абу Бакр ар-Розий, Абу Али ибн Сино, Ибн Байтор, Довувди Антокийларнинг асарларида ҳам А.нинг тиббий нафи, ишлатилиш усуллари баён этилган. Хитойда А.ни тутатиб чекиш расм бўлган. Бу одат кейинчалик Ҳиндистон ва Эронга ҳам ўтган. А. кучли наркотик бўлганлиги учун ҳамма мамлакатларда, жумладан Узбекистонда ҳам уни истеъмол қилиш тақиқланган. А.ни и. ч. ва сотиш б-н шуғулланган кишилар жиноий жавобгарликка тортилади; 2) баъзан заҳар, оғу маъносида ишлатиладиган сўз.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.