Agnostitsizm
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com
Agnostitsizm (yun. a - inkor qöşimçasi, gnosis — biliş) — borliqni, voqelikdagi narsa va hodisalarni, ularning mohiyatini biliş mumkinligini qisman yoki mutlaqo inkor etuvçi nazariya. A. vakillari borliqning çeksizligi, nihoyasizligi va murakkabligi, inson sezgi a'zolari imkoniyatlarining çeklanganligiga asoslanib borliqni biliş mumkin emas deb hisoblaydi. A.ning yirik vakillaridan biri ingliz faylasufi David Yum, inson aqli sezgilarimiz bergan ma'lumotlarga tayanib voqelikni biladi, lekin, sezgi a'zolarimiz bizga töğri va töliq ma'lumot beradimi, sezgilarimiz aks ettirayotgan voqelikning özi mavjudmi, degan masalalarni örtaga taşlagan va şu asosda olamni biliş mumkinligini rad etgan, obyektiv voqelikning mavjudligiga şubha bildirgan (bu jihatdan Yum A.i skeptitsizmning bir körinişi sifatida namoyon böladi). A.ning ikkinçi bir yönalişi nemis faylasufi Immanuil Kant falsafasida ifodalangan. I.Kant taşki olamni ikkiga: «biz uçun narsa» va «narsa özida»ga ajratib tuşuntiradi, olamning biz bilgan va bilib olişimiz mumkin bölgan qismini «biz uçun narsa» deb ataydi. Olamning «narsa özida» qismining ayrim jihatlarinigina biliş mumkin bölsa ham, uning asl mohiyatini biliş mumkin emas deydi. Biliş obyektining çeksizligini, nihoyasizligini, hodisalar içki mohiyatining tubsizligini mutlaqlaştiriş A.ning gnoseologik ildizlariga kiradi. Haqiqatda, har qanday narsani bir qaraşda, bir zumda har taraflama bilib bölmaydi, uni bilib oliş uçun muayyan vaqt kerak böladi. Şuningdek, har qanday narsani va uning mohiyatini bilib olişimiz uçun yordamçi qurol va vositalarning qay darajada takomillaşganligi jiddiy ahamiyatga ega. Bizga nisbatan keyingi avlodlarimizning tajribalari yanada boyib, takomillaşib boradi va natijada ular bizlarga nisbatan köproq narsalarni biladi. Biz sezgi a'zolarimizning biliş imkoniyati yetmagan obyektlarni aql va tafakkur kuçi b-n bilib boramiz. Biliş şu tarzda yaxlit va uzluksiz jarayondir. Inson aql-tafakkuri fan va amaliyetni taraqqiy ettirişga, biliş va izlaniş vositalarini takomillaştirişga yöl oçadi.
Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АГНОСТИЦИЗМ (юн. а - инкор қўшимчаси, gnosis — билиш) — борлиқни, воқеликдаги нарса ва ҳодисаларни, уларнинг моҳиятини билиш мумкинлигини қисман ёки мутлақо инкор этувчи назария. А. вакиллари борлиқнинг чексизлиги, ниҳоясизлиги ва мураккаблиги, инсон сезги аъзолари имкониятларининг чекланганлигига асосланиб борлиқни билиш мумкин эмас деб ҳисоблайди. А.нинг йирик вакилларидан бири инглиз файласуфи Давид Юм, инсон ақли сезгиларимиз берган маълумотларга таяниб воқеликни билади, лекин, сезги аъзоларимиз бизга тўғри ва тўлиқ маълумот берадими, сезгиларимиз акс эттираётган воқеликнинг ўзи мавжудми, деган масалаларни ўртага ташлаган ва шу асосда оламни билиш мумкинлигини рад этган, объектив воқеликнинг мавжудлигига шубҳа билдирган (бу жиҳатдан Юм А.и скептицизмнинг бир кўриниши сифатида намоён бўлади). А.нинг иккинчи бир йўналиши немис файласуфи Иммануил Кант фалсафасида ифодаланган. И.Кант ташки оламни иккига: «биз учун нарса» ва «нарса ўзида»га ажратиб тушунтиради, оламнинг биз билган ва билиб олишимиз мумкин бўлган қисмини «биз учун нарса» деб атайди. Оламнинг «нарса ўзида» қисмининг айрим жиҳатларинигина билиш мумкин бўлса ҳам, унинг асл моҳиятини билиш мумкин эмас дейди. Билиш объектининг чексизлигини, ниҳоясизлигини, ҳодисалар ички моҳиятининг тубсизлигини мутлақлаштириш А.нинг гносеологик илдизларига киради. Ҳақиқатда, ҳар қандай нарсани бир қарашда, бир зумда ҳар тарафлама билиб бўлмайди, уни билиб олиш учун муайян вақт керак бўлади. Шунингдек, ҳар қандай нарсани ва унинг моҳиятини билиб олишимиз учун ёрдамчи қурол ва воситаларнинг қай даражада такомиллашганлиги жиддий аҳамиятга эга. Бизга нисбатан кейинги авлодларимизнинг тажрибалари янада бойиб, такомиллашиб боради ва натижада улар бизларга нисбатан кўпроқ нарсаларни билади. Биз сезги аъзоларимизнинг билиш имконияти етмаган объектларни ақл ва тафаккур кучи б-н билиб борамиз. Билиш шу тарзда яхлит ва узлуксиз жараёндир. Инсон ақл-тафаккури фан ва амалиетни тараққий эттиришга, билиш ва изланиш воситаларини такомиллаштиришга йўл очади.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.