Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Agrar islohotlar

    Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152–153-b. — ziyouz.com

    Agrar islohotlar AGRAR ISLOHOTLAR, qişloq xöjaligidagi islohotlar — davlatning yerga mulkçilik munosabatlari va yerda xöjalik yuritiş usullarini özgartirişga karatilgan çora-tadbirlari majmui. Dastlab A.i. konsepsiyasi maqsad va vazifalari, yönalişi, uni ötkaziş bosqiçlari aniqpab olinadi. Şunga asoslanib A.i.ni ötkazişning aniq çora-tadbirlari belgilanadi va ularni davlat amalga oşiradi.

    Tarixda A.i.ning 3 turini köriş mumkin. Birinçisi — an'anaviy (natural, biqiq, qoloq) iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga ötişni közlovçi A.i. Ular jumlasiga 19—20-a.larda Yevropa, Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlaridagi A.i.ni kiritiş mumkin. Ikkinçisi — bozor xöjaligidan totalitar-rejali tuzumga ötişni közlagan va proletariat diktaturasi yordamida amalga oşirilgan A.i. Uçinçisi — 90-y.lar boşidan sobiq sotsialistik mamlakatlarda rejali iqtisodiyotdan qayta bozor munosabatlariga ötişga qaratilgan A.i.

    Birinçi toifadagi islohotlar q.x.da tovar i.ç.ni östirib, uni bozor iziga solişni möljallaydi. Zamindorlar mulki bölgan yer uni ekadiganlarga — dehqonlarga haq tölaş şarti b-n yoki bepul beriladi, yerga dehqonlarning xususiy mulki örnatiladi. Dehqonlar tabaqalaşib, ularning bir qismi boylarga aylansa, boşqa qismi yollanma işçilarga aylanadi. A.i. qişloq xöjaligida mexanizatsiyani qöllab, bu sohadan iş kuçini siqib çiqarişga olib keladi. A.i. fermerlar sinfini şakllantirib, ularning mavqeini mustahkamlaydi. Ikkinçi toifadagi A.i. sobiq SSSR, Mongoliya, Şarqiy Yevropa davlatlarida va b. mamlakatlarda amalga oşirilgan. Bunday islohotlar natijasida yer töla-tökis yoki qisman xususiy mulkdorlar tasarrufidan çiqarilib, davlat mulkiga aylantiriladi, mustaqil dehqon xöjaligi örniga davlat rejasiga binoan işlovçi davlat xöjaligi va jamoa xöjaliklari barpo etiladi, ularni hukumat töla nazorat qiladi. Bu islohotlar qişloqdagi erkin bozor munosabatlarini yöqotadi, q.x.da stimullar söna borganidan u inqirozga yuz ögiradi, oziq-ovqat taqçilligi doimiy tus oladi. Uçinçi turdagi A.i. davlatlaştirilgan q. x.dan erkin bozor xujaligiga ötişni közda tutadi, ular natijasida yerga davlat egaligi qisman yoki töla-tökis bekor qilinadi, yerni ijaraga işlatişga ruxsat beriladi, davlat va jamoa xöjaligining mulki dehqonlar örtasida bepul, qismai bepul, yoxud haqini tölaş şarti b-n taqsimlanadi. Dehqon (fermer) xöjaligi asosiy xöjalik turiga aylantiriladi, bu xöjalik bozor talabiga qarab va öz manfaatini közlab iş yuritadi.

    20-a. davomida Özbekistonda A.i.ning sönggi ikki turi amalga oşirildi. Şörolar davrida yer-suvlar ularning egalaridan tortib olinib, dehqonlarga berildi. Lekin tez orada ulardan yana tortib olinib davlat mulkiga aylantirildi. Bunday islohotlar 1917—22 ylarda ötkazildi. 1925—26 ylarda yer-suv islohoti ötkazildi. Bu islohotlarda mahalliy boylarga qaraşli yerlarning bir qismi yersizlarga bepul taqsimlab berildi. Bunday islohotlar natijasida bozorga işlovçi mustaqil dehqon höjaligi rivojlandi. Ammo bu uzoqqa bormadi, çunki 20-y.lar islohoti qişloqni yoppasiga jamoalaştiriş b-n yakunlandi. 1929—32 y.lar mobaynida dehqon xöjaligi tamoman tugatilib, örniga davlat va jamoa xöjaliklari barpo etildi, q.x. totalitar-rejali tizim girdobida qoldi. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng, yangi mazmunga ega bölgan islohotlar boşlandi. Respublikada tub A.i. ning huquqiy asoslarini yaratadigan qonunlar qabul qilindi. Jumladan, «Yer töğrisida» (20.06.1990), «Özbekistonda tadbirkorlik töğrisida» (15.02.1991), «Davlat tasarrufidan çikariş va xususiylaştiriş töğrisida» (19.11.1991), «Ijara töğrisida» (19.11.1991), «Dehqon xöjaligi töğrisida» (3.07.1992), «Xöjalik jamiyatlari va şirkatlari töğrisida» (9.12.1992), «Yer soliği töğrisida» (6.05.1993) va b. qonunlar hamda hukumat qarorlari q.x.da köp ukladli iqtisodiyot poydevorini yaratişga yöl oçdi. 1998 y. apr.da çiqilgan «Qişloq xöjaligi kooperativi (şirkat xöjaligi) töğrisida», «Dehqon xöjaligi töğrisida», «Fermer xöjaligi töğrisida» qonunlari va Özbekiston Respublikasining Yer kodeksi qabul qilindi. Qişloqda mulkdorlar sinfini şakllantiriş siyosatdagi muhim yönalişga aylandi. Özbekistonda bozor tizimini yaratişga qaratilgan yangi Ai. davomida davlat va jamoa xöjaliklari yerining bir qismi (jami 500 ming ga) aholiga tomorqa tarzida foydalaniş uçun berildi. Natijada 1996 y. aholining tomorqa xöjaligida yer 640 ming ga ni taşkil etdi. Yangi A.i. ikkinçi yönalişi — bu qişloqni fermerlaştiriş, ya'ni davlat va jamoa xöjaliklari örniga dehqon va fermer xöjaliklarini taşkil etişdan iborat. Yerga davlat mulki saqlangani holda yer xöjalik yuritiş uçun merosga ötiş şarti b-n dehqonlarga berildi. 1996 y. jami 19,5 ming dehqon va fermer xöjaligi işladi. A.i. ning uçinçi yönalişi saqlanib qolgan davlat va jamoa xöjaliklarida dehqonlarning uluşbay mulkiga ötişdan iborat böldi. Xöjaliklardagi mol-mulk pulga çaqilib, u dehqonlarga uluş (pay) qilib berildi. Dehqonlar umumiy mulkdagi uluşiga qarab haq oladigan böldilar.

    A.i. Özbekistonning xususiyatini hisobga olgan holda yangi mulkçilik va bozorga mos xöjalik usullarini bunyod etiş yönalişida bormoqda.

    Ahmadjon Ölmasov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    АГРАР ИСЛОҲОТЛАР, қишлоқ хўжалигидаги ислоҳотлар — давлатнинг ерга мулкчилик муносабатлари ва ерда хўжалик юритиш усулларини ўзгартиришга каратилган чора-тадбирлари мажмуи. Дастлаб А.и. концепцияси мақсад ва вазифалари, йўналиши, уни ўтказиш босқичлари аниқпаб олинади. Шунга асосланиб А.и.ни ўтказишнинг аниқ чора-тадбирлари белгиланади ва уларни давлат амалга оширади.

    Тарихда А.и.нинг 3 турини кўриш мумкин. Биринчиси — анъанавий (натурал, биқиқ, қолоқ) иқтисодиётдан бозор иқтисодиётига ўтишни кўзловчи А.и. Улар жумласига 19—20-а.ларда Европа, Осиё, Африка, Лотин Америкаси мамлакатларидаги А.и.ни киритиш мумкин. Иккинчиси — бозор хўжалигидан тоталитар-режали тузумга ўтишни кўзлаган ва пролетариат диктатураси ёрдамида амалга оширилган А.и. Учинчиси — 90-й.лар бошидан собиқ социалистик мамлакатларда режали иқтисодиётдан қайта бозор муносабатларига ўтишга қаратилган А.и.

    Биринчи тоифадаги ислоҳотлар қ.х.да товар и.ч.ни ўстириб, уни бозор изига солишни мўлжаллайди. Заминдорлар мулки бўлган ер уни экадиганларга — деҳқонларга ҳақ тўлаш шарти б-н ёки бепул берилади, ерга деҳқонларнинг хусусий мулки ўрнатилади. Деҳқонлар табақалашиб, уларнинг бир қисми бойларга айланса, бошқа қисми ёлланма ишчиларга айланади. А.и. қишлоқ хўжалигида механизацияни қўллаб, бу соҳадан иш кучини сиқиб чиқаришга олиб келади. А.и. фермерлар синфини шакллантириб, уларнинг мавқеини мустаҳкамлайди. Иккинчи тоифадаги А.и. собиқ СССР, Монголия, Шарқий Европа давлатларида ва б. мамлакатларда амалга оширилган. Бундай ислоҳотлар натижасида ер тўла-тўкис ёки қисман хусусий мулкдорлар тасарруфидан чиқарилиб, давлат мулкига айлантирилади, мустақил деҳқон хўжалиги ўрнига давлат режасига биноан ишловчи давлат хўжалиги ва жамоа хўжаликлари барпо этилади, уларни ҳукумат тўла назорат қилади. Бу ислоҳотлар қишлоқдаги эркин бозор муносабатларини йўқотади, қ.х.да стимуллар сўна борганидан у инқирозга юз ўгиради, озиқ-овқат тақчиллиги доимий тус олади. Учинчи турдаги А.и. давлатлаштирилган қ. х.дан эркин бозор хужалигига ўтишни кўзда тутади, улар натижасида ерга давлат эгалиги қисман ёки тўла-тўкис бекор қилинади, ерни ижарага ишлатишга рухсат берилади, давлат ва жамоа хўжалигининг мулки деҳқонлар ўртасида бепул, қисмаи бепул, ёхуд ҳақини тўлаш шарти б-н тақсимланади. Деҳқон (фермер) хўжалиги асосий хўжалик турига айлантирилади, бу хўжалик бозор талабига қараб ва ўз манфаатини кўзлаб иш юритади.

    20-а. давомида Ўзбекистонда А.и.нинг сўнгги икки тури амалга оширилди. Шўролар даврида ер-сувлар уларнинг эгаларидан тортиб олиниб, деҳқонларга берилди. Лекин тез орада улардан яна тортиб олиниб давлат мулкига айлантирилди. Бундай ислоҳотлар 1917—22 йларда ўтказилди. 1925—26 йларда ер-сув ислоҳоти ўтказилди. Бу ислоҳотларда маҳаллий бойларга қарашли ерларнинг бир қисми ерсизларга бепул тақсимлаб берилди. Бундай ислоҳотлар натижасида бозорга ишловчи мустақил деҳқон ҳўжалиги ривожланди. Аммо бу узоққа бормади, чунки 20-й.лар ислоҳоти қишлоқни ёппасига жамоалаштириш б-н якунланди. 1929—32 й.лар мобайнида деҳқон хўжалиги тамоман тугатилиб, ўрнига давлат ва жамоа хўжаликлари барпо этилди, қ.х. тоталитар-режали тизим гирдобида қолди. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг, янги мазмунга эга бўлган ислоҳотлар бошланди. Республикада туб А.и. нинг ҳуқуқий асосларини яратадиган қонунлар қабул қилинди. Жумладан, «Ер тўғрисида» (20.06.1990), «Ўзбекистонда тадбиркорлик тўғрисида» (15.02.1991), «Давлат тасарруфидан чикариш ва хусусийлаштириш тўғрисида» (19.11.1991), «Ижара тўғрисида» (19.11.1991), «Деҳқон хўжалиги тўғрисида» (3.07.1992), «Хўжалик жамиятлари ва ширкатлари тўғрисида» (9.12.1992), «Ер солиғи тўғрисида» (6.05.1993) ва б. қонунлар ҳамда ҳукумат қарорлари қ.х.да кўп укладли иқтисодиёт пойдеворини яратишга йўл очди. 1998 й. апр.да чиқилган «Қишлоқ хўжалиги кооперативи (ширкат хўжалиги) тўғрисида», «Деҳқон хўжалиги тўғрисида», «Фермер хўжалиги тўғрисида» қонунлари ва Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси қабул қилинди. Қишлоқда мулкдорлар синфини шакллантириш сиёсатдаги муҳим йўналишга айланди. Ўзбекистонда бозор тизимини яратишга қаратилган янги Аи. давомида давлат ва жамоа хўжаликлари ерининг бир қисми (жами 500 минг га) аҳолига томорқа тарзида фойдаланиш учун берилди. Натижада 1996 й. аҳолининг томорқа хўжалигида ер 640 минг га ни ташкил этди. Янги А.и. иккинчи йўналиши — бу қишлоқни фермерлаштириш, яъни давлат ва жамоа хўжаликлари ўрнига деҳқон ва фермер хўжаликларини ташкил этишдан иборат. Ерга давлат мулки сақлангани ҳолда ер хўжалик юритиш учун меросга ўтиш шарти б-н деҳқонларга берилди. 1996 й. жами 19,5 минг деҳқон ва фермер хўжалиги ишлади. А.и. нинг учинчи йўналиши сақланиб қолган давлат ва жамоа хўжаликларида деҳқонларнинг улушбай мулкига ўтишдан иборат бўлди. Хўжаликлардаги мол-мулк пулга чақилиб, у деҳқонларга улуш (пай) қилиб берилди. Деҳқонлар умумий мулкдаги улушига қараб ҳақ оладиган бўлдилар.

    А.и. Ўзбекистоннинг хусусиятини ҳисобга олган ҳолда янги мулкчилик ва бозорга мос хўжалик усулларини бунёд этиш йўналишида бормоқда.

    Аҳмаджон Ўлмасов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.