Agrar tanglik
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153–154-b. — ziyouz.com
Agrar tanglik — q.x.da yuz beradigan iqtisodiy inqiroz. Uning mahsulotlarni köp i.ç. tufayli yoki mahsulotlarni kam i.ç. oqibatida yuz beradigan körinişlari bor. Birinçi turdagi A.t. sababi bozor iqtisodiyotidagi noaniqlikning bulişidir, buning natijasida talab va taklif muvozanati buziladi. Talab ortib borganda narx kötarilib xöjaliklar foydani köp köradilar, ular i.ç.ni kengaytiradilar, mahsulotlar haddan ortiq köpayib ketib, ularning taklifi talabdan oşib boradi. Mahsulotlarning bir qismi sotilmay qoladi yoki öta past narxda sotiladi. Bozorning kasodligi dehqonlarni oğir ahvolga solib qöyadi, ular i.ç-.ni qisqartirişga majbur böladilar, öz sarf-xarajatlarini qoplay olmay xonavayron böladilar. Şunday tangliklar 20-a. mobaynida bir neça bor yuz bergan. Uning eng dahşatlisi 1929 — 32 y.lardagi tanglikdir. Bu A.t. butun dunyodagi mamlakatlarni, q.x.ning barça tarmoqlarini çulğab oldi.
A.T.ning ikkinçi turi agrar munosa-batlar eskirib qolganda, ular i.ç.ni rağbatlantirmay qöyganda yuz beradi. Dehqonlar mahsulotni köpaytirişdan manfaatdor bölmay qoladi, çunki ularning daromadi qisqarib ketadi. Bozor narxlarining özgarişi dehqonlar zarariga böladi, ya'ni dehqonçilik mahsuloti narxiga nisbatan sanoat mahsuloti narxi tez ösadi. Natijada dehqonlar sanoat mahsulotini oliş uçun öz mahsulotini tobora köproq sotişga majbur böladilar. Bunday A.t. dan çiqiş uçun q.x. isloh etiladi: yerga mulkçilik özgartiriladi, yer dehqonlar mulkiga aylantiriladi, ijaraçilikka keng yöl beriladi, serkapital inşootlar (irrigatsiya), yöllar va energetika sohalari davlat hisobidan rivojlantiriladi va h.k.
Rivojlangan mamlakatlarda A.t.ni bartaraf etiş uçun q.x. böyiça maxsus qonunlar qabul qilingan bölib, davlat q.x. mahsulotlarini sotiş mumkin bölgan narxlarning eng quyi çegarasini belgilab qöyadi («fermerlarni qöllab-quvvatlaş narxi»), ortiqça q.x. mahsulotini xarid etib, uning zaxiralarini taşkil etadi, ortiqça mahsulotni bozorga çiqarmay turgan yoki ekin maydonini bozorga qarab qisqartirgan fermerlarga subsidiya beradi va b. Qişloqdagi mulkiy munosabatlar va xöjalik yuritiş usullarini özgartiriş i.ç.ni rivojlantirib, A.t-.dan çiqiş imkonini beradi.
Ahmadjon Ölmasov, Erkin Yusupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АГРАР ТАНГЛИК — қ.х.да юз берадиган иқтисодий инқироз. Унинг маҳсулотларни кўп и.ч. туфайли ёки маҳсулотларни кам и.ч. оқибатида юз берадиган кўринишлари бор. Биринчи турдаги А.т. сабаби бозор иқтисодиётидаги ноаниқликнинг булишидир, бунинг натижасида талаб ва таклиф мувозанати бузилади. Талаб ортиб борганда нарх кўтарилиб хўжаликлар фойдани кўп кўрадилар, улар и.ч.ни кенгайтирадилар, маҳсулотлар ҳаддан ортиқ кўпайиб кетиб, уларнинг таклифи талабдан ошиб боради. Маҳсулотларнинг бир қисми сотилмай қолади ёки ўта паст нархда сотилади. Бозорнинг касодлиги деҳқонларни оғир аҳволга солиб қўяди, улар и.ч-.ни қисқартиришга мажбур бўладилар, ўз сарф-харажатларини қоплай олмай хонавайрон бўладилар. Шундай тангликлар 20-а. мобайнида бир неча бор юз берган. Унинг энг даҳшатлиси 1929 — 32 й.лардаги тангликдир. Бу А.т. бутун дунёдаги мамлакатларни, қ.х.нинг барча тармоқларини чулғаб олди.
А.Т.нинг иккинчи тури аграр муноса-батлар эскириб қолганда, улар и.ч.ни рағбатлантирмай қўйганда юз беради. Деҳқонлар маҳсулотни кўпайтиришдан манфаатдор бўлмай қолади, чунки уларнинг даромади қисқариб кетади. Бозор нархларининг ўзгариши деҳқонлар зарарига бўлади, яъни деҳқончилик маҳсулоти нархига нисбатан саноат маҳсулоти нархи тез ўсади. Натижада деҳқонлар саноат маҳсулотини олиш учун ўз маҳсулотини тобора кўпроқ сотишга мажбур бўладилар. Бундай А.т. дан чиқиш учун қ.х. ислоҳ этилади: ерга мулкчилик ўзгартирилади, ер деҳқонлар мулкига айлантирилади, ижарачиликка кенг йўл берилади, серкапитал иншоотлар (ирригация), йўллар ва энергетика соҳалари давлат ҳисобидан ривожлантирилади ва ҳ.к.
Ривожланган мамлакатларда А.т.ни бартараф этиш учун қ.х. бўйича махсус қонунлар қабул қилинган бўлиб, давлат қ.х. маҳсулотларини сотиш мумкин бўлган нархларнинг энг қуйи чегарасини белгилаб қўяди («фермерларни қўллаб-қувватлаш нархи»), ортиқча қ.х. маҳсулотини харид этиб, унинг захираларини ташкил этади, ортиқча маҳсулотни бозорга чиқармай турган ёки экин майдонини бозорга қараб қисқартирган фермерларга субсидия беради ва б. Қишлоқдаги мулкий муносабатлар ва хўжалик юритиш усулларини ўзгартириш и.ч.ни ривожлантириб, А.т-.дан чиқиш имконини беради.
Аҳмаджон Ўлмасов, Эркин Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.