Agrofizika
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 168–169-b. — ziyouz.com
Agrofizika AGROFIZIKA, agronomik fizika — ösimliklarning hayot şaroitlarini fizik usullar b-n tadqiq etiş va ular hayot faoliyatining fizik jarayonlari haqidagi fan. Q.x. ekinlarining hosildorligi va tezpişarligini oşiriş uçun taşqi muhitning fizik xususiyatlarini örganadi va ularni boşqariş usullarini işlab çiqadi. A.ning bölimlari: tuproq fizikasi (tuproq havosi fizikasi, tuproq gidrofizikasi, tuproqning qattiq qismi fizikasi, issiqlik va b.); havoning yer atrofi qatlami fizikasi (aerodinamik, radiatsion va b. körsatgiçlar); ösimliklar radiobiologiyasi va yoruğlik fiziologiyasi, şuningdek, q.x. ekinlarining ösişi va rivojlanişi uçun qulay tabiiy şaroitlar yaratiş maqsadida ekinlarga hamda taşqi muhitga faol ta'sir körsatadigan agrofizik usullar, vositalar. A. fan sifatida 20-a.da şakllangan va hoz. zamon tabiatşunosligi, ayniqsa, biofizika, şuningdek, mat., elektronika, kibernetika va b. fanlarning nazariy yutuqlari negizida rivojlandi, natijada ösimliklarning özida va taşqi muhitda sodir böladigan jarayonlarni miqdoriy baholaş imkoniyatlari yaratildi. A.ni rivojlantirişda K. A. Timiryazev, D. N. Pryanişnikov, N. A. Kaçinskiy, A. A. Rode (Rossiya), E. Rassel (Buyuk Britaniya), V. Şou (AQŞ) va b. katta hissa qöşgan. Agrofizik tadqiqotlarda vegetatsion va dala usullari qöllaniladi, taşqi muhit şaroitlarini örganiş uçun aniq ölçov asboblari işlatiladi. Tadqiqot natijalaridan tuproqning suv, havo, issiqlik rejimlarini yaxşilaşda, optimal ekiş usullari va muddatlarini, tuproqqa işlov beriş, suğoriş meyorlari va b.ni belgilaşda foydalaniladi. A. tadqiqotlari xulosalari, ayniqsa, ekinlarning hosildorligini programmalaşda va dala işlari sifatini baholaşda katta ahamiyatga ega. Fitotron, oranjereya, issiqxonalarda iqlimni boşqariş, tuproq issiqlik balansipi, ösimlik transpiratsiyasi, ularga oziq moddalar va suvning şimilişi tezligini ölçaydigan asboblar yaratilgan. Agrofizik asboblarni qöllaş yirik omborxonalarda kartoşka va mevalarni saqlaş jarayonlarini avtomatlaştiriş, nobudgarçilikni kamaytiriş, mahsulot sifatini buzmay saqlaş, çiqindilar miqdorini ka-maytiriş imkoniyatini beradi. Dehqonçilik va ösimlikşunoslikning fizik muammolari Tuproqşunoslik va agrokimyo i.t. instituti, Özbekiston paxtaçilik i.t. instituti, oliy öquv yurtlari kafedralarida örganiladi.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АГРОФИЗИКА, агрономик физика — ўсимликларнинг ҳаёт шароитларини физик усуллар б-н тадқиқ этиш ва улар ҳаёт фаолиятининг физик жараёнлари ҳақидаги фан. Қ.х. экинларининг ҳосилдорлиги ва тезпишарлигини ошириш учун ташқи муҳитнинг физик хусусиятларини ўрганади ва уларни бошқариш усулларини ишлаб чиқади. А.нинг бўлимлари: тупроқ физикаси (тупроқ ҳавоси физикаси, тупроқ гидрофизикаси, тупроқнинг қаттиқ қисми физикаси, иссиқлик ва б.); ҳавонинг ер атрофи қатлами физикаси (аэродинамик, радиацион ва б. кўрсатгичлар); ўсимликлар радиобиологияси ва ёруғлик физиологияси, шунингдек, қ.х. экинларининг ўсиши ва ривожланиши учун қулай табиий шароитлар яратиш мақсадида экинларга ҳамда ташқи муҳитга фаол таъсир кўрсатадиган агрофизик усуллар, воситалар. А. фан сифатида 20-а.да шаклланган ва ҳоз. замон табиатшунослиги, айниқса, биофизика, шунингдек, мат., электроника, кибернетика ва б. фанларнинг назарий ютуқлари негизида ривожланди, натижада ўсимликларнинг ўзида ва ташқи муҳитда содир бўладиган жараёнларни миқдорий баҳолаш имкониятлари яратилди. А.ни ривожлантиришда К. А. Тимирязев, Д. Н. Прянишников, Н. А. Качинский, А. А. Роде (Россия), Э. Рассел (Буюк Британия), В. Шоу (АҚШ) ва б. катта ҳисса қўшган. Агрофизик тадқиқотларда вегетацион ва дала усуллари қўлланилади, ташқи муҳит шароитларини ўрганиш учун аниқ ўлчов асбоблари ишлатилади. Тадқиқот натижаларидан тупроқнинг сув, ҳаво, иссиқлик режимларини яхшилашда, оптимал экиш усуллари ва муддатларини, тупроққа ишлов бериш, суғориш меъёрлари ва б.ни белгилашда фойдаланилади. А. тадқиқотлари хулосалари, айниқса, экинларнинг ҳосилдорлигини программалашда ва дала ишлари сифатини баҳолашда катта аҳамиятга эга. Фитотрон, оранжерея, иссиқхоналарда иқлимни бошқариш, тупроқ иссиқлик балансипи, ўсимлик транспирацияси, уларга озиқ моддалар ва сувнинг шимилиши тезлигини ўлчайдиган асбоблар яратилган. Агрофизик асбобларни қўллаш йирик омборхоналарда картошка ва меваларни сақлаш жараёнларини автоматлаштириш, нобудгарчиликни камайтириш, маҳсулот сифатини бузмай сақлаш, чиқиндилар миқдорини ка-майтириш имкониятини беради. Деҳқончилик ва ўсимликшуносликнинг физик муаммолари Тупроқшунослик ва агрокимё и.т. институти, Ўзбекистон пахтачилик и.т. институти, олий ўқув юртлари кафедраларида ўрганилади.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.