Agroiqlimşunoslik

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157-b. — ziyouz.com

Agroiqlimşunoslik - q.x. meteorologiyasining iqlim şaroitlarini q.x. obyektlari va jarayonlari b-n boğlanişda örganadigan sohasi. Tuproq unumdorligi, quruqlikdagi suv resurslari va ösimlik dunyosi köp jihatdan iqlimga boğliq. A.ning asosiy vazifalari: iqlimni q.x. işlab çiqarişi omili sifatida örganiş, iqlimni q.x. nuqtai nazaridan baholaş, hududni agroiqlimiy rayonlaştiriş, q.x. işlab çiqarişini oqilona joylaştiriş maqsadlarida turli iqlim şaroitlarida agrotexnika tadbirlari ötkazişni asoslaş va b. Iqlimning ösimlik va hayvonot uçun zarur bölgan yoruğlik, issiqlik va namlik kabi birinçi darajali omillari — şamol, bulut, tuproq va atmosfera qurğoqçiligi, tözonlar kabi ikkinçi darajali omillar b-n birgalikda örganiladi. Asosiy iqyaim omillarini ekinlarning ösişi, rivoji, hosildorligiga ta'sirini örganiş amaliy ahamiyatga ega. Ösimlik va iqlim omillari örtasidagi miqdoriy boğlanişlar agroiqlimiy körsatkiçlar (ösimlikning vegetatsiya davrida issiqyaikka bölgan ehtiyojini ifodalovçi samarador harorat yiğindisi, möljallangan hosilni yetiştiriş uçun zarur nam miqdori va b.) deb ataladi.

Suğoriladigan zonalar uçun q.x. ösimliklarining issiqlik, yoğingarçilik, tuproq nam zaxirasi b-n ta'minlanganligi, ayrim hududlarning fizik-geografik xususiyatlarini e'tiborga olib sovuqsiz davr davomiyligi, qorasovuqlarning takrorlanişi va ş.k. ni hisoblaş usullari işlab çiqilgan. A. tadqiqotlari ekinlarning nav xususiyatlarini hisobga olgan holda iqlim ji-hatlaridan oqilona joylaştirişga imkon beradi. Özbekistonda agroiqlimiy tadqiqotlar V. A. Bugayev nomidagi Örta Osiyo gidrometeorologiya i.t. in-tida olib boriladi. A. sohasidagi tadqiqotlar asosida Jahon agroiqlimiy atlasi (1972) naşr etilgan, Özbekistonning agroiqlimiy rayonlaştiriş xaritasi tuzilgan (1982).

Ad.: Babuşkin L. N., Agroklimatiçeskoye rayonirovaniye xlopkovoy zoni Sredney Azii, L., 1960; Çirkov Yu. I., Osnovi agrometeorologii, L., 1988.

Fotih Möminov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АГРОИҚЛИМШУНОСЛИК - қ.х. метеорологиясининг иқлим шароитларини қ.х. объектлари ва жараёнлари б-н боғланишда ўрганадиган соҳаси. Тупроқ унумдорлиги, қуруқликдаги сув ресурслари ва ўсимлик дунёси кўп жиҳатдан иқлимга боғлиқ. А.нинг асосий вазифалари: иқлимни қ.х. ишлаб чиқариши омили сифатида ўрганиш, иқлимни қ.х. нуқтаи назаридан баҳолаш, ҳудудни агроиқлимий районлаштириш, қ.х. ишлаб чиқаришини оқилона жойлаштириш мақсадларида турли иқлим шароитларида агротехника тадбирлари ўтказишни асослаш ва б. Иқлимнинг ўсимлик ва ҳайвонот учун зарур бўлган ёруғлик, иссиқлик ва намлик каби биринчи даражали омиллари — шамол, булут, тупроқ ва атмосфера қурғоқчилиги, тўзонлар каби иккинчи даражали омиллар б-н биргаликда ўрганилади. Асосий иқяим омилларини экинларнинг ўсиши, ривожи, ҳосилдорлигига таъсирини ўрганиш амалий аҳамиятга эга. Ўсимлик ва иқлим омиллари ўртасидаги миқдорий боғланишлар агроиқлимий кўрсаткичлар (ўсимликнинг вегетация даврида иссиқяикка бўлган эҳтиёжини ифодаловчи самарадор ҳарорат йиғиндиси, мўлжалланган ҳосилни етиштириш учун зарур нам миқдори ва б.) деб аталади.

Суғориладиган зоналар учун қ.х. ўсимликларининг иссиқлик, ёғингарчилик, тупроқ нам захираси б-н таъминланганлиги, айрим ҳудудларнинг физик-географик хусусиятларини эътиборга олиб совуқсиз давр давомийлиги, қорасовуқларнинг такрорланиши ва ш.к. ни ҳисоблаш усуллари ишлаб чиқилган. А. тадқиқотлари экинларнинг нав хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда иқлим жи-ҳатларидан оқилона жойлаштиришга имкон беради. Ўзбекистонда агроиқлимий тадқиқотлар В. А. Бугаев номидаги Ўрта Осиё гидрометеорология и.т. ин-тида олиб борилади. А. соҳасидаги тадқиқотлар асосида Жаҳон агроиқлимий атласи (1972) нашр этилган, Ўзбекистоннинг агроиқлимий районлаштириш харитаси тузилган (1982).

Ад.: Бабушкин Л. Н., Агроклиматическое районирование хлопковой зоны Средней Азии, Л., 1960; Чирков Ю. И., Основы агрометеорологии, Л., 1988.

Фотиҳ Мўминов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.