Agrokimyoviy tahlil
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159–160-b. — ziyouz.com
Agrokimyoviy tahlil - lab. şaroitida ösimlik, yem-xaşak, tuproq, öğit, pestitsid va b.ning kimyoviy tarkibini aniqlaş. A.t. agrofizik, mikrobiologik tadqiqotlar b-n birga tuproq unumdorligini oşirişga boğliq bölgan masalalarni hal qilişga yordam beradi. Öğitlarni qöllaş, almaşlab ekiş, tuproqqa işlov beriş, ösimliklarni suğoriş rejimi va b.ni örganiş yuzasidan tadqiqotlar ötkazilganda tuproq va ösimliklarni A.t. qiliş orqali ularda sodir bölgan sifat va miqdor özgarişlarini aniqlaş mumkin.
Ösimliklar tahlili ösimlik b-n tuproq, ösimlik b-n öğit örtasidagi özaro munosabatlarni örganiş uçun zarur usuldir. Ösimlikning vegetativ organlari va hosili tarkibidagi azot, fosfor, kaliy va b. oziq elementlarining miqdorini tahlil kiliş tuproqdagi oziq moddalarning hosil b-n çiqib ketgan miqdorini aniqlaşga yordam beradi. Tuproqdagi oziq moddalarning çiqib ketgan miqdori öğitlarning asoslangan meyorlarini belgilaşda juda muhim. Bundan taşqari, bu ma'lumotlar tuproqni tahlil qiliş b-n birga tuproq — ösimlik tizimida oziq moddalar balansini hisoblaşda ham zarur. Odatda köpinça ösimliklarda quyidagilar: azot, oqsil, aminokislotalar, fosfor, mineral va organik fosfatlarning umumiy miqdori hamda ularning eng muhim tuzlari, kaliy, kalsiy, magniy, oltingugurt, temir, bor, marganets, mis, molibden, rux, kobalt, yod va b. aniqlanadi.
Ösimliklar A.t. ösimlik xom aşyosi (materiali)ni quruq hamda höl kuydiriş orqali amalga oşiriladi. Quruq kuydirişda kul elementlarining umumiy miqdori aniqlanadi, kulni eritmaga ötkazib, bir qator elementlarni aniqlaş mumkin böladi. Höl kuydirişda ösimlik xom aşyosini vodorod peroksid yoki perxlorat kislota — oksidlovçi hamda katalizatorlar (selen, rux kukuni va b.) iştirokida sulfat kislota b-n parçalaş usuli eng köp qöllaniladi. Bunday usulda bir yöla ösimliklarning barça oziq moddalari — azot, fosfor, kaliy va b. miqdorini ham aniqlaş mumkin. Ösimlikdagi azotning umumiy miqdori Kyeldal yoki Kyeldal — Iodlbauer usuli b-n aniqlanadi. Bu usul ösimlik xom aşyosini konsentrlangan sulfat kislota yoki sulfat kislotaning fenol b-n aralaşmasi yordamida parçalab, keyinçalik haydaş orqali azot birikmasini aniqlaşga asoslangan. Ösimlik quruq yoki höl kuydirilganda undagi fosfor kalorimetrik usul b-n aniqlanadi. Bunda fosfat ionlarining kaliy xlorid iştirokida ammoniy molibdat b-n rangli (havo-rang) birikma hosil kiliş xususiyatidan foydalaniladi. Ösimlikdagi kalsiy va magniy miqdori kalorimetrik usul b-n aniqlanadi. Bundan taşqari, ösimlik höl kuydirilgandan söng undagi kalsiy, magniy, kaliy va natriy miqdorini alangali fotometriya usuli b-n oson hamda tez aniqlaş mumkin. Ösimliklar A.t. ida alangali fotometriya, spektrometriya va polyarografiya usullaridan keng foydalaniladi. Ösimliklar tahlili ularning öğitlarga bölgan ehtiyojini aniqlaşda tobora keng qöllanilmoqda. Keyingi vaqtda yangi uzilgan ösimlik namunasi tarkibidagi mineral oziq moddalar miqdorini aniqlaş keng tarqaldi. Dala şaroitida ösimlik şarbati tarkibidagi oziq elementlarining kimyoviy tahlili yoki uning kesmalarida kuzatiladigan mikroreaksiya orqali ösimliklar oziqlanişini nazorat qilişning bir qator usullari işlab çiqilgan. Ösimliklarning azot b-n oziqlanişini aniqlaşda Davtyan usuli, Magnitskiyning soddalaştirilgan kimyoviy tahlil usuli, Serlingning ösimliklar kesmalarida nitratlar, ammiak, fosfor va kaliyni aniqlaş usuli va b. şular jumlasidandir.
Öğitlar tahlili öğit tarkibida ösimlik özlaştira oladigan oziq elementi miqdori, oziq elementining umumiy miqdori, turli qöşimçalarning mavjudligi, suv miqdori, öğitlar reaksiyasi, öğitlarning fizik xususiyatlari va soçiluvçanligi hamda öğitlar donadorligi (granulasi)ning mustahkamligini aniqlaşda qöllaniladi. Azotli öğitlar tahlili ammiakni formalin biriktirib, organik birikma — geksametiltetramin hosil qilişiga va ajralib çiqqan kislotani titrlaşga asoslangan. Ammiak va nitratli öğitlar suvli eritmasining tahlili xuddi ösimliklarda umumiy azot miqdorini aniqlagandek, işqor yordamida haydaş usuli b-n ötkaziladi. Fosforli öğitlar tahlili tegişli erituvçi yordamida fosfat kislotani ajratib olib, P2O5 miqdorini aniqlaşdan iborat. Öğitlar tarkibiga qarab turli erituvçilar qöllaniladi. Hosil qilingan eritmalarda P2OS ni işqoriy muhitda magnezial eritma b-n magniy ammoniy fosfatning ikkilamçi tuzi holida çöktirib (Betxer — Vagner usuli) yoki ammoniy fosfat, molibden oksidi va suvdan iborat kompleksli tuzni molibdat ammoniy b-n çöktirib (Lorens usuli) aniqlaş mumkin. Kaliyli öğitlar tahlili kaliyni eritmadan natriy kobaltnitrit hamda perxlorat kislota yoki geksaxloroplatinat kislota yordamida çöktiriş usuli orqali amalga oşiriladi. Tanlab olingan tahlil usuliga kura kaliy oğirlik yoki hajmiy usulda aniqlanadi.
Tuproqning agrokimyoviy tavsifi uçun suvda eriydigan tuzlar tahlili, umumiy çirindi, yalpi azot, fosfor hamda azot, fosfor va kaliyning harakatçan birikmalari miqdori, almaşiniş siğimi va undagi singdirilgan asoslar tarkibi kabi ma'lumotlar zarur böladi (q. Tuproq tahlili).
Ad.: Metodi agroximiçeskix analizov poçv i rasteniy Sredney Azii, T., 1977.
Ma'ruf Toşqöziyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АГРОКИМЁВИЙ ТАҲЛИЛ - лаб. шароитида ўсимлик, ем-хашак, тупроқ, ўғит, пестицид ва б.нинг кимёвий таркибини аниқлаш. А.т. агрофизик, микробиологик тадқиқотлар б-н бирга тупроқ унумдорлигини оширишга боғлиқ бўлган масалаларни ҳал қилишга ёрдам беради. Ўғитларни қўллаш, алмашлаб экиш, тупроққа ишлов бериш, ўсимликларни суғориш режими ва б.ни ўрганиш юзасидан тадқиқотлар ўтказилганда тупроқ ва ўсимликларни А.т. қилиш орқали уларда содир бўлган сифат ва миқдор ўзгаришларини аниқлаш мумкин.
Ўсимликлар таҳлили ўсимлик б-н тупроқ, ўсимлик б-н ўғит ўртасидаги ўзаро муносабатларни ўрганиш учун зарур усулдир. Ўсимликнинг вегетатив органлари ва ҳосили таркибидаги азот, фосфор, калий ва б. озиқ элементларининг миқдорини таҳлил килиш тупроқдаги озиқ моддаларнинг ҳосил б-н чиқиб кетган миқдорини аниқлашга ёрдам беради. Тупроқдаги озиқ моддаларнинг чиқиб кетган миқдори ўғитларнинг асосланган меъёрларини белгилашда жуда муҳим. Бундан ташқари, бу маълумотлар тупроқни таҳлил қилиш б-н бирга тупроқ — ўсимлик тизимида озиқ моддалар балансини ҳисоблашда ҳам зарур. Одатда кўпинча ўсимликларда қуйидагилар: азот, оқсил, аминокислоталар, фосфор, минерал ва органик фосфатларнинг умумий миқдори ҳамда уларнинг энг муҳим тузлари, калий, кальций, магний, олтингугурт, темир, бор, марганец, мис, молибден, рух, кобальт, йод ва б. аниқланади.
Ўсимликлар А.т. ўсимлик хом ашёси (материали)ни қуруқ ҳамда ҳўл куйдириш орқали амалга оширилади. Қуруқ куйдиришда кул элементларининг умумий миқдори аниқланади, кулни эритмага ўтказиб, бир қатор элементларни аниқлаш мумкин бўлади. Ҳўл куйдиришда ўсимлик хом ашёсини водород пероксид ёки перхлорат кислота — оксидловчи ҳамда катализаторлар (селен, рух кукуни ва б.) иштирокида сульфат кислота б-н парчалаш усули энг кўп қўлланилади. Бундай усулда бир йўла ўсимликларнинг барча озиқ моддалари — азот, фосфор, калий ва б. миқдорини ҳам аниқлаш мумкин. Ўсимликдаги азотнинг умумий миқдори Кьельдаль ёки Кьельдаль — Иодльбауэр усули б-н аниқланади. Бу усул ўсимлик хом ашёсини концентрланган сульфат кислота ёки сульфат кислотанинг фенол б-н аралашмаси ёрдамида парчалаб, кейинчалик ҳайдаш орқали азот бирикмасини аниқлашга асосланган. Ўсимлик қуруқ ёки ҳўл куйдирилганда ундаги фосфор калориметрик усул б-н аниқланади. Бунда фосфат ионларининг калий хлорид иштирокида аммоний молибдат б-н рангли (ҳаво-ранг) бирикма ҳосил килиш хусусиятидан фойдаланилади. Ўсимликдаги кальций ва магний миқдори калориметрик усул б-н аниқланади. Бундан ташқари, ўсимлик ҳўл куйдирилгандан сўнг ундаги кальций, магний, калий ва натрий миқдорини алангали фотометрия усули б-н осон ҳамда тез аниқлаш мумкин. Ўсимликлар А.т. ида алангали фотометрия, спектрометрия ва полярография усулларидан кенг фойдаланилади. Ўсимликлар таҳлили уларнинг ўғитларга бўлган эҳтиёжини аниқлашда тобора кенг қўлланилмоқда. Кейинги вақтда янги узилган ўсимлик намунаси таркибидаги минерал озиқ моддалар миқдорини аниқлаш кенг тарқалди. Дала шароитида ўсимлик шарбати таркибидаги озиқ элементларининг кимёвий таҳлили ёки унинг кесмаларида кузатиладиган микрореакция орқали ўсимликлар озиқланишини назорат қилишнинг бир қатор усуллари ишлаб чиқилган. Ўсимликларнинг азот б-н озиқланишини аниқлашда Давтян усули, Магницкийнинг соддалаштирилган кимёвий таҳлил усули, Церлингнинг ўсимликлар кесмаларида нитратлар, аммиак, фосфор ва калийни аниқлаш усули ва б. шулар жумласидандир.
Ўғитлар таҳлили ўғит таркибида ўсимлик ўзлаштира оладиган озиқ элементи миқдори, озиқ элементининг умумий миқдори, турли қўшимчаларнинг мавжудлиги, сув миқдори, ўғитлар реакцияси, ўғитларнинг физик хусусиятлари ва сочилувчанлиги ҳамда ўғитлар донадорлиги (грануласи)нинг мустаҳкамлигини аниқлашда қўлланилади. Азотли ўғитлар таҳлили аммиакни формалин бириктириб, органик бирикма — гексаметилтетрамин ҳосил қилишига ва ажралиб чиққан кислотани титрлашга асосланган. Аммиак ва нитратли ўғитлар сувли эритмасининг таҳлили худди ўсимликларда умумий азот миқдорини аниқлагандек, ишқор ёрдамида ҳайдаш усули б-н ўтказилади. Фосфорли ўғитлар таҳлили тегишли эритувчи ёрдамида фосфат кислотани ажратиб олиб, Р2О5 миқдорини аниқлашдан иборат. Ўғитлар таркибига қараб турли эритувчилар қўлланилади. Ҳосил қилинган эритмаларда P2OS ни ишқорий муҳитда магнезиал эритма б-н магний аммоний фосфатнинг иккиламчи тузи ҳолида чўктириб (Бетхер — Вагнер усули) ёки аммоний фосфат, молибден оксиди ва сувдан иборат комплексли тузни молибдат аммоний б-н чўктириб (Лоренц усули) аниқлаш мумкин. Калийли ўғитлар таҳлили калийни эритмадан натрий кобальтнитрит ҳамда перхлорат кислота ёки гексахлороплатинат кислота ёрдамида чўктириш усули орқали амалга оширилади. Танлаб олинган таҳлил усулига кура калий оғирлик ёки ҳажмий усулда аниқланади.
Тупроқнинг агрокимёвий тавсифи учун сувда эрийдиган тузлар таҳлили, умумий чиринди, ялпи азот, фосфор ҳамда азот, фосфор ва калийнинг ҳаракатчан бирикмалари миқдори, алмашиниш сиғими ва ундаги сингдирилган асослар таркиби каби маълумотлар зарур бўлади (қ. Тупроқ таҳлили).
Ад.: Методы агрохимических анализов почв и растений Средней Азии, Т., 1977.
Маъруф Тошқўзиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.