Agronomiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 163–165-b. — ziyouz.com
Agronomiya (yun. agros — dala va nomos — qonun) — dehqonçilik qonun-qoidalari haqidagi fan. A. dehqonçilikning ilmiy asosi, uning hamma sohalariga doir ilmlar majmuidir. A.ning asosiy bölimlari: umumiy dehqonçilik, ösimlikşunoslik, seleksiya, uruğçilik, uruğşunoslik, agrokimyo, tuproqşunoslik, agrofizika, q.x. mikrobiologiyasi, fitopatologiya, entomologiya, q.x. melioratsiyasi. Ilmiy A. ösimliklar fiziologiyasi, biokimyosi, q.x. meteorologiyasi, genetika, mikrobiologiya, kimyo, fizika, mat., biofizika va b. tabiiy fanlarga asoslanib iş olib boradi. A. laboratoriya, vegetatsion, lizimetrik va dala tajribalarini ötkazib, har xil usullardan foydalanib eksperimental ma'lumotlar oladi.
A. insonning amaliy faoliyati natijasida vujudga kelgan, işlab çiqaruvçi kuçlarning ösişi, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning özgarişi va tabiiy fanlarning ravnaq topişi b-n boğliq holda rivojlandi. Dastlab odamlar turli ösimliklarni örganiş, ularni madaniylaştiriş, parvarişlaş, uy hayvonlarini boqiş tajribalariga asoslandi, keyinroq esa yer haydaş, ekinlarni suğoriş va parvarişlaşni tuproq — iqlim şaroitiga moslab tabaqalaştiriş usullarini örgandi; ekinlar hayotida suv, oziq moddalarning ahamiyati va ularning ekin hosiliga ta'siri aniqlandi. Keyinçalik kimyo, ösimliklar fiziologiyasi kabi fanlar taraqqiyoti A.ga ham ijobiy ta'sir körsatdi. Kimyo va ösimliklar fiziologiyasining mustaqil fan sifatida ajralib çiqişi, nemis kimyogari Yu. Libix tomonidan ösimliklar mineral oziqlanişi nazariyasining yaratilişi A.ning yangi tarmoği — agrokimyoning rivojlanişiga, uni ya nala kengroq örganilişiga katta ta'sir körsatdi. Fransuz kimyogari J. Bussengo ösimliklar azotni tuproqdan özlaştirişini aniqlab berdi. Dehqonçilikda şudgor (toza şudgor) tizimi örnini ekinlarni navbatlab ekiş tizimi egalladi. Keyinçalik dehqonçilikni kimyolaştiriş (öğitlardan foydalaniş, yerni ohaklaş va b.), ösimliklarni himoya qiliş muvaffaqiyatli rivojlandi.
Ösimlik, tuproq hamda öğitlar örtasidagi özaro ta'sir mexanizmini aniqlaş va undan q.x. ösimliklarini yetiştirişda foydalaniş uçun amaliy tadbirlar tuzişda D. N. Pryanişnikov; ösimliklarning ildiz va havo oziqlanişi nazariyasini işlab çiqişda K. A. Timiryazev; nitrifikatsiya jarayonini amalga oşiradigan bakteriyalar, atmosferadagi azotni özlaştiruvçi mikroorganizmlarni aniqlaşda S. N. Vinogradskiy; madaniy ösimliklarning kelib çiqiş markazlari va evolyutsiyasi haqidagi ta'limotni hamda seleksiyaning ilmiy asoslarini yaratişda N. I. Vavilov; ösimliklarning geografik uzoq formalarini çatiştiriş yöli b-n q.x. ekinlarining yangi forma va navlarini yaratiş nazariyasini işlab çiqqan N. V. Sitsin; buğdoy seleksiyasining samarali usullarini yaratgan V. N. Remeslo; kuzgi buğdoyning köpgina navlarini yaratgan P. P. Lukyanenko; kungaboqar seleksiyasi hamda uruğçiligining samarali usullarini işlab çiqqan V. S. Pustovoyt va b. agronomik fanlarning rivojlanişiga munosib hissa qöşdilar.
Ota-bobolarimiz q.x. ekinlarining hosildorligini oşiriş, boğdorçilik va dehqonçilik agrotexnikasini takomillaştiriş ustida tinimsiz izlaniş olib borganlar. Meva daraxtlari, poliz ekinlarining yangi navlarini yaratiş, zararkunandalarga karşi kuraş olib boriş usullarini işlab çiqqanlar. Bu fan Şarkda ziroatnoma ilmi deb atalgan.
Özbekistonda A. taraqqiyotida 20 — 30-y.larda va undan keyin taşkil etilgan q.x. tajriba st-yalari hamda i.t. instituti b.ning ahamiyati katta böldi. Özbekistonlik olimlar ğözaning 130 dan, şolining 20 dan, sabzavot va poliz ekinlarining 50 dan, meva-rezavor hamda tokning 60 dan ortiq, bedaning 15 ga yaqin navini yaratdilar va bu navlar mamlakatda hamda qöşni davlatlarda rayonlaştirildi. Suğoriladigan yerlar unumdorligini tubdan yaxşilaşga qaratilgan dehqonçilikning yangi tizimi işlab çiqildi. Suğorma dehqonçilikda yerni haydaş, yerga ekişdan oldin va ekin qator oralariga işlov beriş kabi işlar töla mexanizatsiyalaştirildi, ekinlarda uçraydigan kasalliklar va zararkunandalarga qarşi kuraşning biologik va kimyoviy usullari işlab çiqildi. Tuproq şörlanişiga qarşi agrotexnik tadbirlar, kimyoviy usullar qöllanilmoqda, ekinlarni yomgirlatib va tomçilatib suğoriş usullari işlab çiqarişga joriy etilmoqda.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АГРОНОМИЯ (юн. agros — дала ва nomos — қонун) — деҳқончилик қонун-қоидалари ҳақидаги фан. А. деҳқончиликнинг илмий асоси, унинг ҳамма соҳаларига доир илмлар мажмуидир. А.нинг асосий бўлимлари: умумий деҳқончилик, ўсимликшунослик, селекция, уруғчилик, уруғшунослик, агрокимё, тупроқшунослик, агрофизика, қ.х. микробиологияси, фитопатология, энтомология, қ.х. мелиорацияси. Илмий А. ўсимликлар физиологияси, биокимёси, қ.х. метеорологияси, генетика, микробиология, кимё, физика, мат., биофизика ва б. табиий фанларга асосланиб иш олиб боради. А. лаборатория, вегетацион, лизиметрик ва дала тажрибаларини ўтказиб, ҳар хил усуллардан фойдаланиб экспериментал маълумотлар олади.
А. инсоннинг амалий фаолияти натижасида вужудга келган, ишлаб чиқарувчи кучларнинг ўсиши, ижтимоий-иқтисодий муносабатларнинг ўзгариши ва табиий фанларнинг равнақ топиши б-н боғлиқ ҳолда ривожланди. Дастлаб одамлар турли ўсимликларни ўрганиш, уларни маданийлаштириш, парваришлаш, уй ҳайвонларини боқиш тажрибаларига асосланди, кейинроқ эса ер ҳайдаш, экинларни суғориш ва парваришлашни тупроқ — иқлим шароитига мослаб табақалаштириш усулларини ўрганди; экинлар ҳаётида сув, озиқ моддаларнинг аҳамияти ва уларнинг экин ҳосилига таъсири аниқланди. Кейинчалик кимё, ўсимликлар физиологияси каби фанлар тараққиёти А.га ҳам ижобий таъсир кўрсатди. Кимё ва ўсимликлар физиологиясининг мустақил фан сифатида ажралиб чиқиши, немис кимёгари Ю. Либих томонидан ўсимликлар минерал озиқланиши назариясининг яратилиши А.нинг янги тармоғи — агрокимёнинг ривожланишига, уни я нала кенгроқ ўрганилишига катта таъсир кўрсатди. Француз кимёгари Ж. Буссенго ўсимликлар азотни тупроқдан ўзлаштиришини аниқлаб берди. Деҳқончиликда шудгор (тоза шудгор) тизими ўрнини экинларни навбатлаб экиш тизими эгаллади. Кейинчалик деҳқончиликни кимёлаштириш (ўғитлардан фойдаланиш, ерни оҳаклаш ва б.), ўсимликларни ҳимоя қилиш муваффақиятли ривожланди.
Ўсимлик, тупроқ ҳамда ўғитлар ўртасидаги ўзаро таъсир механизмини аниқлаш ва ундан қ.х. ўсимликларини етиштиришда фойдаланиш учун амалий тадбирлар тузишда Д. Н. Прянишников; ўсимликларнинг илдиз ва ҳаво озиқланиши назариясини ишлаб чиқишда К. А. Тимирязев; нитрификация жараёнини амалга оширадиган бактериялар, атмосферадаги азотни ўзлаштирувчи микроорганизмларни аниқлашда С. Н. Виноградский; маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари ва эволюцияси ҳақидаги таълимотни ҳамда селекциянинг илмий асосларини яратишда Н. И. Вавилов; ўсимликларнинг географик узоқ формаларини чатиштириш йўли б-н қ.х. экинларининг янги форма ва навларини яратиш назариясини ишлаб чиққан Н. В. Цицин; буғдой селекциясининг самарали усулларини яратган В. Н. Ремесло; кузги буғдойнинг кўпгина навларини яратган П. П. Лукьяненко; кунгабоқар селекцияси ҳамда уруғчилигининг самарали усулларини ишлаб чиққан В. С. Пустовойт ва б. агрономик фанларнинг ривожланишига муносиб ҳисса қўшдилар.
Ота-боболаримиз қ.х. экинларининг ҳосилдорлигини ошириш, боғдорчилик ва деҳқончилик агротехникасини такомиллаштириш устида тинимсиз изланиш олиб борганлар. Мева дарахтлари, полиз экинларининг янги навларини яратиш, зараркунандаларга карши кураш олиб бориш усулларини ишлаб чиққанлар. Бу фан Шаркда зироатнома илми деб аталган.
Ўзбекистонда А. тараққиётида 20 — 30-й.ларда ва ундан кейин ташкил этилган қ.х. тажриба ст-ялари ҳамда и.т. институти б.нинг аҳамияти катта бўлди. Ўзбекистонлик олимлар ғўзанинг 130 дан, шолининг 20 дан, сабзавот ва полиз экинларининг 50 дан, мева-резавор ҳамда токнинг 60 дан ортиқ, беданинг 15 га яқин навини яратдилар ва бу навлар мамлакатда ҳамда қўшни давлатларда районлаштирилди. Суғориладиган ерлар унумдорлигини тубдан яхшилашга қаратилган деҳқончиликнинг янги тизими ишлаб чиқилди. Суғорма деҳқончиликда ерни ҳайдаш, ерга экишдан олдин ва экин қатор ораларига ишлов бериш каби ишлар тўла механизациялаштирилди, экинларда учрайдиган касалликлар ва зараркунандаларга қарши курашнинг биологик ва кимёвий усуллари ишлаб чиқилди. Тупроқ шўрланишига қарши агротехник тадбирлар, кимёвий усуллар қўлланилмоқда, экинларни ёмгирлатиб ва томчилатиб суғориш усуллари ишлаб чиқаришга жорий этилмоқда.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.