Agroörmon melioratsiyasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170–171-b. — ziyouz.com
Agroörmon melioratsiyasi - tuproqning meliorativ holatini va iqlim şaroitini daraxt ekiş yöli b-n yaxşilaşga qaratilgan tadbirlar majmui. Q.x. ekinlaridan yuqori hosil olişga salbiy ta'sir qiluvçi qurğoqçilik, garmsel, şuproq eroziyasi, qum köçişlari kabi tabiat hodisalariga qarşi amalga oşiriladi. Ag. m. agrotexnik, gidrotexnik, kimyoviy va q.x. melioratsiyasining boşqa turlari b-n birga yerlarni tubdan yaxşilaşga xizmat qiladi hamda ularning tabiiy şaroitlariga uzoq muddat ta'sir körsatadi.
Özbekistonda birinçi marta toğ yon bağirlarida selga qarşi daraxtzorlar barpo qilişni 1880 y.da N. I. Korolkov Samarqand yaqinida (Omonqöton), 1889 y.da S. Yu. Rauner Toşkent yaqinida (Oqtoş) boşlagan edilar. Ag.m. ayniqsa, yangi özlaştirilayotgan yerlar (Mirzaçöl, Qarşi çöli, Markaziy Farğona) da keng rivoj topdi.
Özbekiston hududining yirik uç tabiiy zonasida — vodiylarda (ihota, kanal böylari, yöl yoqalaridagi daraxtzorlar), toğlarda (suv eroziyasi va selning oldini oliş maqsadida toğlar yon bağrini örmonga aylantiriş) va qumli çöllarda (aholi punktlarini va ekinzorlarni qum köçişidan himoya qiliş, yaylovlar unumini oşiriş maqsadida daraxt va butalar ekiş va ş.k.) ekma örmonzorlar yaratilmoqda (q. Ihota örmonzorlari). Hamma katta suğoriş kanallari (Jan. Mirzaçöl, Katta Farğona, Qarşi, Amu-Buxoro va h.k.) böylab, şuningdek, suv omborlari atrofida daraxtzorlar barpo qilingan.
Özbekistonda qumliklarni özlaştiriş işlari 30 — 40-y.larda boşlangan. Köçma qumlarni fitomelioratsiya b-n mustahkamlaş usullari işlab çiqildi. Şu yöl bilan Buxoro vohasining çölga tutaş yerlarini qum bosişdan saqlaş uçun Qizilqum etaklarida uz. 120 km bölgan «Buxoro tösiği» deb ataluvçi daraxtzor mintaqasi barpo etildi. Kumloq yerlarni kompleks özlaştirişda turli texnologik usullar (mas, fitomelioratsiya, qumlarni maxsus kimyoviy moddalar b-n mustahkamlaş va h.k.) keng qöllaniladi. Orol dengizining qurigan qismidagi qumliklarni mustahkamlaşda Ag. m. usullaridan keng foydalanilmoqda. Har yili 10—12 ming ga maydonlarda örmonzorlar barpo etilmoqda. Kökalamzorlaştirilgan maydonlar 70 mingga (1997).
Ag. m. sohasidagi tadqiqotlar Özbekiston örmon xöjaligi i.t. in-ti (1948) da, Toşkent agrar un-tining örmonşunoslik kafedrasida, q.x. tajriba st-yalarida olib boriladi.
Abduxalil Qayimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АГРОЎРМОН МЕЛИОРАЦИЯСИ - тупроқнинг мелиоратив ҳолатини ва иқлим шароитини дарахт экиш йўли б-н яхшилашга қаратилган тадбирлар мажмуи. Қ.х. экинларидан юқори ҳосил олишга салбий таъсир қилувчи қурғоқчилик, гармсел, шупроқ эрозияси, қум кўчишлари каби табиат ҳодисаларига қарши амалга оширилади. Аг. м. агротехник, гидротехник, кимёвий ва қ.х. мелиорациясининг бошқа турлари б-н бирга ерларни тубдан яхшилашга хизмат қилади ҳамда уларнинг табиий шароитларига узоқ муддат таъсир кўрсатади.
Ўзбекистонда биринчи марта тоғ ён бағирларида селга қарши дарахтзорлар барпо қилишни 1880 й.да Н. И. Корольков Самарқанд яқинида (Омонқўтон), 1889 й.да С. Ю. Раунер Тошкент яқинида (Оқтош) бошлаган эдилар. Аг.м. айниқса, янги ўзлаштирилаётган ерлар (Мирзачўл, Қарши чўли, Марказий Фарғона) да кенг ривож топди.
Ўзбекистон ҳудудининг йирик уч табиий зонасида — водийларда (иҳота, канал бўйлари, йўл ёқаларидаги дарахтзорлар), тоғларда (сув эрозияси ва селнинг олдини олиш мақсадида тоғлар ён бағрини ўрмонга айлантириш) ва қумли чўлларда (аҳоли пунктларини ва экинзорларни қум кўчишидан ҳимоя қилиш, яйловлар унумини ошириш мақсадида дарахт ва буталар экиш ва ш.к.) экма ўрмонзорлар яратилмоқда (қ. Иҳота ўрмонзорлари). Ҳамма катта суғориш каналлари (Жан. Мирзачўл, Катта Фарғона, Қарши, Аму-Бухоро ва ҳ.к.) бўйлаб, шунингдек, сув омборлари атрофида дарахтзорлар барпо қилинган.
Ўзбекистонда қумликларни ўзлаштириш ишлари 30 — 40-й.ларда бошланган. Кўчма қумларни фитомелиорация б-н мустаҳкамлаш усуллари ишлаб чиқилди. Шу йўл билан Бухоро воҳасининг чўлга туташ ерларини қум босишдан сақлаш учун Қизилқум этакларида уз. 120 км бўлган «Бухоро тўсиғи» деб аталувчи дарахтзор минтақаси барпо этилди. Кумлоқ ерларни комплекс ўзлаштиришда турли технологик усуллар (мас, фитомелиорация, қумларни махсус кимёвий моддалар б-н мустаҳкамлаш ва ҳ.к.) кенг қўлланилади. Орол денгизининг қуриган қисмидаги қумликларни мустаҳкамлашда Аг. м. усулларидан кенг фойдаланилмоқда. Ҳар йили 10—12 минг га майдонларда ўрмонзорлар барпо этилмоқда. Кўкаламзорлаштирилган майдонлар 70 мингга (1997).
Аг. м. соҳасидаги тадқиқотлар Ўзбекистон ўрмон хўжалиги и.т. ин-ти (1948) да, Тошкент аграр ун-тининг ўрмоншунослик кафедрасида, қ.х. тажриба ст-яларида олиб борилади.
Абдухалил Қайимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.