Agrosanoat majmui

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–166-b. — ziyouz.com

Agrosanoat majmui (ACM) - xalq xöjaligida q.x. xom aşyosidan aholining oziq-ovqat va xalq iste'moli tovarlariga bölgan ehtiyojlarini ta'minlaşda özaro hamkorlikda faoliyat körsatadigan tarmoqlar, korxonalar, faoliyat turlari majmui. ASM murakkab va köp tarmoqlidir. Uning i.ç. tuzilmasida q.x. va örmon xöjaligi muhim ahamiyatga ega. ASM 3 sohani öz içiga oladi: 1) q.x.(aholining tomorqa xöjaligi ham kiradi) va örmon xöjaligi; 2) q.x.ga işlab çiqariş vositalari yetkazib beradigan sanoat tarmoqlari — traktor va q.x. maşinasozligi, meliorativ va suv xöjaligi obyektlari qurilişi tarmoqlari, asosiy fondlar ta'miri böyiça korxonalar, mineral öğit va ösimliklarni himoya qiliş vositalari, biologik faol preparatlar i.ç., ozuqa va mikrobiol. sanoati, turli idişlar (tara) tayyorlaş va b; 3) q.x. mahsulotlarini qayta işlaş va iste'molçiga yetkazib beriş b-n band bölgan tarmoqlar(tayyorlov, qayta işlaş, saqlaş, taşiş, sotiş va b.). Har bir tarmoq tarkibida i.ç. rivojining umumiy şaroitini ta'minlaydigan tarmoq infratuzilmalari muhim ahamiyatga ega (yöl-transport xöjaligi, moddiy-texnika ta'minoti, elektr, gaz, suv ta'minoti, aloqa, omborxona elevator xöjaligi, ulgurji va taqsimot bazalari va b.). Şuningdek, ixtisoslaşgan oliy öquv yurtlari, mutaxassislar va rahbar xodimlar malakasini oşiriş f-tlari, ixtisoslaşgan texnikum va işlab çiqariş-texnika bilim yurtlari, tarmoq i.t. instituti va laboratoriyalari, IIB, loyiha va in-tlari hamda taşkilotlari, konstruktorlik byurolari, tajriba va davlat sinov st-yalari tizimi ASMni şakllantiradigan tarmoqlar qatorida turadi.

Özbekiston ASMda q.x. mahsulotlarini birlamçi [un-yorma, yoğ-moy(paxta moyidan taşqari), göşt, sut, meva-konserva, vinoçilik sanoati) va ikkilamçi (non, makaron, konditer, paxta moyi, göşt, sut konservasi va mahsulotlari, oziq-ovqat konsentratlari) qayta işlaydigan tarmoqlar va sohalardan iborat oziq-ovqat sanoati, texnika ekinlarini birlamçi (paxta, lub ekinlari, tamaki) va ikkilamçi (ip gazlama, töqimaçilik sanoati, lub tolalari, tamaki-maxorka mahsulotlari) qayta işlaydigan tarmoq va sohalarni öz içiga olgan yengil sanoat muhim ahamiyatga ega.

ACM hududiy xususiyatlar va işlab çiqarayotgan eng muhim pirovard mahsulotiga qarab tizimlarga bölinadi. Hududiy xususiyatiga köra mamlakat va viloyat, tuman ASM mavjud. Işlab çiqarayotgan pirovard mahsulot böyiça don, paxta, meva-sabzavot, çorvaçilik va b. majmuaga bölinadi.

Özbekiston tarixan rivojlangan paxtaçilik, suv xöjaligi, maşinasozlik z-dlari, öğit va pestitsidlar işlab çiqaradigan z-dlar, paxta tozalaş korxonalari, yoğ-ekstraksiya z-dlari, töqimaçilik sanoati, ixtisoslaşgan ilmiy muassasalarga ega. ÖzR iqtisodiyotida ASM hissasiga yalpi mahsulotning 50% dan ortiqroği, asosiy i.ç. fondlarining 40% dan ortiği, xalq xöjaligida band aholining 45% ga yaqini töğri keladi. Öz navbatida Respublika ASMda paxtaçilik agrosanoat majmui (PASM) eng yuqori salmoqqa ega. Respublikada çorvaçilik-sanoat majmui PASMdan keyingi örinda turadi.

Tolibjon Turğunov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АГРОСАНОАТ МАЖМУИ (ACM) - халқ хўжалигида қ.х. хом ашёсидан аҳолининг озиқ-овқат ва халқ истеъмоли товарларига бўлган эҳтиёжларини таъминлашда ўзаро ҳамкорликда фаолият кўрсатадиган тармоқлар, корхоналар, фаолият турлари мажмуи. АСМ мураккаб ва кўп тармоқлидир. Унинг и.ч. тузилмасида қ.х. ва ўрмон хўжалиги муҳим аҳамиятга эга. АСМ 3 соҳани ўз ичига олади: 1) қ.х.(аҳолининг томорқа хўжалиги ҳам киради) ва ўрмон хўжалиги; 2) қ.х.га ишлаб чиқариш воситалари етказиб берадиган саноат тармоқлари — трактор ва қ.х. машинасозлиги, мелиоратив ва сув хўжалиги объектлари қурилиши тармоқлари, асосий фондлар таъмири бўйича корхоналар, минерал ўғит ва ўсимликларни ҳимоя қилиш воситалари, биологик фаол препаратлар и.ч., озуқа ва микробиол. саноати, турли идишлар (тара) тайёрлаш ва б; 3) қ.х. маҳсулотларини қайта ишлаш ва истеъмолчига етказиб бериш б-н банд бўлган тармоқлар(тайёрлов, қайта ишлаш, сақлаш, ташиш, сотиш ва б.). Ҳар бир тармоқ таркибида и.ч. ривожининг умумий шароитини таъминлайдиган тармоқ инфратузилмалари муҳим аҳамиятга эга (йўл-транспорт хўжалиги, моддий-техника таъминоти, электр, газ, сув таъминоти, алоқа, омборхона элеватор хўжалиги, улгуржи ва тақсимот базалари ва б.). Шунингдек, ихтисослашган олий ўқув юртлари, мутахассислар ва раҳбар ходимлар малакасини ошириш ф-тлари, ихтисослашган техникум ва ишлаб чиқариш-техника билим юртлари, тармоқ и.т. институти ва лабораториялари, ИИБ, лойиҳа ва ин-тлари ҳамда ташкилотлари, конструкторлик бюролари, тажриба ва давлат синов ст-ялари тизими АСМни шакллантирадиган тармоқлар қаторида туради.

Ўзбекистон АСМда қ.х. маҳсулотларини бирламчи [ун-ёрма, ёғ-мой(пахта мойидан ташқари), гўшт, сут, мева-консерва, виночилик саноати) ва иккиламчи (нон, макарон, кондитер, пахта мойи, гўшт, сут консерваси ва маҳсулотлари, озиқ-овқат концентратлари) қайта ишлайдиган тармоқлар ва соҳалардан иборат озиқ-овқат саноати, техника экинларини бирламчи (пахта, луб экинлари, тамаки) ва иккиламчи (ип газлама, тўқимачилик саноати, луб толалари, тамаки-махорка маҳсулотлари) қайта ишлайдиган тармоқ ва соҳаларни ўз ичига олган енгил саноат муҳим аҳамиятга эга.

ACM ҳудудий хусусиятлар ва ишлаб чиқараётган энг муҳим пировард маҳсулотига қараб тизимларга бўлинади. Ҳудудий хусусиятига кўра мамлакат ва вилоят, туман АСМ мавжуд. Ишлаб чиқараётган пировард маҳсулот бўйича дон, пахта, мева-сабзавот, чорвачилик ва б. мажмуага бўлинади.

Ўзбекистон тарихан ривожланган пахтачилик, сув хўжалиги, машинасозлик з-длари, ўғит ва пестицидлар ишлаб чиқарадиган з-длар, пахта тозалаш корхоналари, ёғ-экстракция з-длари, тўқимачилик саноати, ихтисослашган илмий муассасаларга эга. ЎзР иқтисодиётида АСМ ҳиссасига ялпи маҳсулотнинг 50% дан ортиқроғи, асосий и.ч. фондларининг 40% дан ортиғи, халқ хўжалигида банд аҳолининг 45% га яқини тўғри келади. Ўз навбатида Республика АСМда пахтачилик агросаноат мажмуи (ПАСМ) энг юқори салмоққа эга. Республикада чорвачилик-саноат мажмуи ПАСМдан кейинги ўринда туради.

Толибжон Турғунов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.