Agrotexnologiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com
Agrotexnologiya — dehqonçilik texnologiyasi, q.x. ekinlarini yetiştiriş usullari tizimi. A.ning nazariy asosi — agronomiya. A. kuyidagi tadbirlarni öz içiga oladi: almaşlab ekiş, tuproqqa işlov beriş, öğitlar soliş; uruğlikni ekişga tayyorlaş, ekiş, ekinlarni parvarişlaş, begona ötlar, kasalliklar va haşarotlarga qarşi kuraş, hosilni yiğib oliş. Yerni haydaş, tekislaş, boronalaş va ekişga tayyorlaşning boşqa usullari, öğitlaş, suğoriş, uruğni ekişga tayyorlaş (saralaş, dorilaş, ivitiş va b.), ekiş va hosil yiğib-terib olingunça ösimlikni parvariş qiliş işlari A. usullariga kiradi. A.ga almaşlab ekişni joriy qiliş, ösimlik qoldiqlarini daladan yiğiştirib oliş, kuzgi şudgorlaş, yaxob beriş, sifatli uruğlik tanlaş, ekiş sxemalarini töğri qöllaş, normal köçat qalinligiga erişiş, öğitlardan töğri foydalaniş; ekinni qat'iy tartib böyiça suğoriş, ösimlikning ildizini zararlantirmaslik, ekinzorlarni begona ötlardan toza tutiş, zararkunanda va kasalliklarga çidamli navlarni ekiş va h.k. ham kiradi. Bunga har bir mintaqaning tuproq-iqlim şaroitlarini inobatga olgan holda, q.x. işlab çiqarişiga fan yutuqlari va ilğor tajribaning yangi, yanada samarali usullarini joriy qiliş yöli b-n erişiladi.
A. jamiyatning işlab çiqaruvçi kuçlari va i.ç. munosabatlari rivoji b-n uzviy boğlangan. Ibtidoiy jamoa va undan keyingi davrlarda A. sodda qurollar hamda qöl kuçiga asoslangan edi. Yerlar omoç, mola kabi qurollar yordamida işlanardi. A.ning takomillaşgan usullari jahonda 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida şakllandi, natijada q.x. ösimliklari maşinalardan foydalaniş, tabiatşunoslik va agronomiya fanlarining körsatma va tavsiyalari asosida yetiştiriladigan böldi. Ayniqsa, 19-a.da maşinasozlik sanoatining rivojlanişi murakkab q.x. texnikasini dehqonçilikda qöllaş imkoniyatini tuğdirdi. 20-a.da esa q.x. uçun traktor, kombayn, kultivator, öğitlagiçlar va b. mexanizmlar köplab işlab çiqariladigan böldi, mineral öğitlardan foydalaniş köpaydi. Bularning hammasi va agronomiya fanining rivojlanişi A.ning takomillaşuviga qulay şaroit tuğdirdi.
Hoz. zamon Axi ekologik şaroitlar, q.x. texnikasining işlaş qoidalarini örganuvçi tabiiy hamda texnika fanlari yutuqlariga asoslanadi. A.ni töğri qöllaşning zaruriy şarti uning kompleksligi va tuproq-iqlim şaroitlari, ekinning biologik xususiyati, navlari va ularning qaysi maqsadlarda işlatilişiga e'tibor berişdir. Ösimlik hayot omillarining muddatlari, almaştirib bölmasligi hamda teng ahamiyatdorligi va b. qonunlar A. usullarini birgalikda qöllaşning ilmiy asosi hisoblanadi (q. Dehqonçilikning asosiy konunlari). Mac, öğit solişda belgilangan muddat va miqdorni özgartiriş (ayniqsa suğoriladigan şaroitda) yoki vegetatsiya davriga qarab ösimlikka beriladigan azotni fosfor b-n almaştiriş mumkin emas. Ekinlardan yuqori hosil oliş uçun ularni muayyan nisbatlarda barça zaruriy hayot omillari (yoruğlik, issiqlik, havo, namlik, oziq moddalar) b-n ta'minlaş zarur.
A. tadbirlari har bir mintaqa, zona, xöjalikning tuproq-iqlim şaroitiga hamda ekinlarning turiga qarab işlab çiqiladi va ötkaziladi. Mas, tuproği şörlangan hududlarda şör yuviş asosiy ahamiyatga ega. Şu sababli bunday joylarda ekinlar uçun zararli bölgan, ekinning ildiz qismi joylaşadigan tuproq qatlamidagi erigan tuzlarni yöqotadigan A. usullariga asosiy e'tibor beriladi. Namgarçilik kam böladigan r-nlarda, şuningdek yengil tuproqli yerlarda tuproqda nam töplaşga imkon beradigan A. usullariga e'tibor qilinadi. Ekinlarni töğri almaşlab ekiş, haydalma qat-lamni çuqurlaştiriş, mahalliy va mineral öğitlar soliş yöli b-n tuproqni ösimlik uçun zarur oziq moddalar b-n boyitiş hamda uning fizik xususiyatlarini yaxşilaş A.ning asosiy maqsadidir.
A. ekinning va navning (nav A.) öziga xosligi hamda ekinning xöjalik ahamiyatiga köra ham tabaqalaşadi. Mac, makkajöxori, kungaboqar silos uçun yoki don uçun, ziğir tola yoki uruği uçun, piyoz barra yoki boş piyoz oliş uçun eqilganda öziga xos A. qöllaniladi. A. tadbirlarini töğri qöllaş q.x. ekinlarining hosildorligini oşiriş b-n birgalikda hosil sifatiga ham ijobiy ta'sir etadi. Özbekistonda ilmiy muassasalar tarmoği ekinlar A.sini işlab çiqadi. Ularning samaradorligi ilmiy tadqiqot in-tlari va tajriba st-yalarida sinovdan ötganidan keyin xöjaliklarda joriy etiladi.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АГРОТЕХНОЛОГИЯ — деҳқончилик технологияси, қ.х. экинларини етиштириш усуллари тизими. А.нинг назарий асоси — агрономия. А. куйидаги тадбирларни ўз ичига олади: алмашлаб экиш, тупроққа ишлов бериш, ўғитлар солиш; уруғликни экишга тайёрлаш, экиш, экинларни парваришлаш, бегона ўтлар, касалликлар ва ҳашаротларга қарши кураш, ҳосилни йиғиб олиш. Ерни ҳайдаш, текислаш, бороналаш ва экишга тайёрлашнинг бошқа усуллари, ўғитлаш, суғориш, уруғни экишга тайёрлаш (саралаш, дорилаш, ивитиш ва б.), экиш ва ҳосил йиғиб-териб олингунча ўсимликни парвариш қилиш ишлари А. усулларига киради. А.га алмашлаб экишни жорий қилиш, ўсимлик қолдиқларини даладан йиғиштириб олиш, кузги шудгорлаш, яхоб бериш, сифатли уруғлик танлаш, экиш схемаларини тўғри қўллаш, нормал кўчат қалинлигига эришиш, ўғитлардан тўғри фойдаланиш; экинни қатъий тартиб бўйича суғориш, ўсимликнинг илдизини зарарлантирмаслик, экинзорларни бегона ўтлардан тоза тутиш, зараркунанда ва касалликларга чидамли навларни экиш ва ҳ.к. ҳам киради. Бунга ҳар бир минтақанинг тупроқ-иқлим шароитларини инобатга олган ҳолда, қ.х. ишлаб чиқаришига фан ютуқлари ва илғор тажрибанинг янги, янада самарали усулларини жорий қилиш йўли б-н эришилади.
А. жамиятнинг ишлаб чиқарувчи кучлари ва и.ч. муносабатлари ривожи б-н узвий боғланган. Ибтидоий жамоа ва ундан кейинги даврларда А. содда қуроллар ҳамда қўл кучига асосланган эди. Ерлар омоч, мола каби қуроллар ёрдамида ишланарди. А.нинг такомиллашган усуллари жаҳонда 18-а. охири — 19-а. бошларида шаклланди, натижада қ.х. ўсимликлари машиналардан фойдаланиш, табиатшунослик ва агрономия фанларининг кўрсатма ва тавсиялари асосида етиштириладиган бўлди. Айниқса, 19-а.да машинасозлик саноатининг ривожланиши мураккаб қ.х. техникасини деҳқончиликда қўллаш имкониятини туғдирди. 20-а.да эса қ.х. учун трактор, комбайн, культиватор, ўғитлагичлар ва б. механизмлар кўплаб ишлаб чиқариладиган бўлди, минерал ўғитлардан фойдаланиш кўпайди. Буларнинг ҳаммаси ва агрономия фанининг ривожланиши А.нинг такомиллашувига қулай шароит туғдирди.
Ҳоз. замон Ахи экологик шароитлар, қ.х. техникасининг ишлаш қоидаларини ўрганувчи табиий ҳамда техника фанлари ютуқларига асосланади. А.ни тўғри қўллашнинг зарурий шарти унинг комплекслиги ва тупроқ-иқлим шароитлари, экиннинг биологик хусусияти, навлари ва уларнинг қайси мақсадларда ишлатилишига эътибор беришдир. Ўсимлик ҳаёт омилларининг муддатлари, алмаштириб бўлмаслиги ҳамда тенг аҳамиятдорлиги ва б. қонунлар А. усулларини биргаликда қўллашнинг илмий асоси ҳисобланади (қ. Деҳқончиликнинг асосий конунлари). Mac, ўғит солишда белгиланган муддат ва миқдорни ўзгартириш (айниқса суғориладиган шароитда) ёки вегетация даврига қараб ўсимликка бериладиган азотни фосфор б-н алмаштириш мумкин эмас. Экинлардан юқори ҳосил олиш учун уларни муайян нисбатларда барча зарурий ҳаёт омиллари (ёруғлик, иссиқлик, ҳаво, намлик, озиқ моддалар) б-н таъминлаш зарур.
А. тадбирлари ҳар бир минтақа, зона, хўжаликнинг тупроқ-иқлим шароитига ҳамда экинларнинг турига қараб ишлаб чиқилади ва ўтказилади. Мас, тупроғи шўрланган ҳудудларда шўр ювиш асосий аҳамиятга эга. Шу сабабли бундай жойларда экинлар учун зарарли бўлган, экиннинг илдиз қисми жойлашадиган тупроқ қатламидаги эриган тузларни йўқотадиган А. усулларига асосий эътибор берилади. Намгарчилик кам бўладиган р-нларда, шунингдек енгил тупроқли ерларда тупроқда нам тўплашга имкон берадиган А. усулларига эътибор қилинади. Экинларни тўғри алмашлаб экиш, ҳайдалма қат-ламни чуқурлаштириш, маҳаллий ва минерал ўғитлар солиш йўли б-н тупроқни ўсимлик учун зарур озиқ моддалар б-н бойитиш ҳамда унинг физик хусусиятларини яхшилаш А.нинг асосий мақсадидир.
А. экиннинг ва навнинг (нав А.) ўзига хослиги ҳамда экиннинг хўжалик аҳамиятига кўра ҳам табақалашади. Mac, маккажўхори, кунгабоқар силос учун ёки дон учун, зиғир тола ёки уруғи учун, пиёз барра ёки бош пиёз олиш учун эқилганда ўзига хос А. қўлланилади. А. тадбирларини тўғри қўллаш қ.х. экинларининг ҳосилдорлигини ошириш б-н биргаликда ҳосил сифатига ҳам ижобий таъсир этади. Ўзбекистонда илмий муассасалар тармоғи экинлар А.сини ишлаб чиқади. Уларнинг самарадорлиги илмий тадқиқот ин-тлари ва тажриба ст-яларида синовдан ўтганидан кейин хўжаликларда жорий этилади.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.