Ahmad
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 856–859-b. — ziyouz.com
Ahmad (?- 1481) - Katta Örda xoni (1465 — 81). 1465 y. akasi Mahmudxon (1459 — 65)ga qarşi isyon kötarib taxtni egallagan. A. 1472 y. Polşa qiroli Kazimir IV b-n Ivan III Vasilyeviga qarşi ittifoq tuzgan. 1476 y. A. Ivan IIIdan Katta Ördaga qaram bölişni talab qilgan. Biroq kuçlar nisbati Örda foydasiga emasdi. 1480 y. A. Moskva ustiga muvaffaqiyatsiz yuriş qilgaç (q. Ugradagi turiş), Rus möğullar istibdodidan uzil-kesil xalos bölgan. A. 148I y. 6 yanv.da Donets daryosining quyiliş yerida nöğaylar b-n ittifoklikda harakat qilgan Tuman xoni Iboq tomonidan öldirilgan.
AHMAD al-FARĞONIY (töliq ismi Abul Abbos Ahmad ibi Muhammad ibn Kasir al-Farğoniy) (taxm. 797, Farğona — 865, Misr) — astronomiya, mat., geogr. va b. ilmiy yönalişlarda faoliyat körsatgan özbek qomusiy olimi. Şarkda Al-Farğoniy, Yevropada Alfraganus (Alfraganus) taxalluslari b-n maşhur. Uning hayoti va ilmiy faoliyati töğrisida juda oz, u ham bölsa, uzuq-yuluq ma'lumotlar yetib kelgan. A. al-F. hayoti, ilmiy izlanişlari va kamoloti Abbosiylar sulolasi hukm surgan, Arab xalifaligi jahonning eng yirik saltanatlaridan biriga aylanib, uning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida Movarounnahr, Xorazm va Xurosondan kelgan köplab mutafakkirlar muhim öringa ega böla boşlagan tari-xiy davrda keçdi. A. al-F. Xalifa Xorun ar-Raşid (786 — 809) vorislari al-Ma'mun (813 — 833), Mu'tasim (833 -842) va Mutavakkil (846 — 861) hukmronlik qilgan davrda yaşadi hamda avval Marv, söngra Bağdod, Damaşq va Qohira şaharlarida ilmi hay'at (falakiyotşunoslik — astronomiya), riyoziyot (mat.) va juğrofiya (geografiya) fanlari b-n şuğullandi hamda qator ilmiy va amaliy asarlar yozib qoldirdi.
A. al-F. dastavval (taxm. 811 y.) Farğonadan Marvga kelgan. Ilk örta asrlardayoq Marv ş. Örta Osiyoning yirik madaniy va ilmiy-ma'rifiy markazlaridan biri bölgan, bu maskanda öşa davrlardayoq Movarounnahr, Xorazm va Xurosondan köplab olimlaru fozillar va mutafakkirlar töplanib, Ajamnij madaniy hayotida muhim ahamiyat kasb etganlar. Hatto 651 y.da sönggi Sosoniylar şahanşohi Yazdigard III ibn Şahriyor (632 — 651) arablar ta'qibidan qoçib, poytaxt kutubxonasidagi kitoblarni özi b-n Marvga olib kelgan. Xalifalik qöl ostiga ötgaç ham Marv özining qad. mavqeini yöqotmay, nafaqat ilmiy va madaniy markazga, balki fath etilgan şarqiy viloyatlarning siyosiy markaziga aylangan.
Horun ar-Raşid vafoti (809 y.)dan söng xalifalik taxtiga Muhammad al-Amin (809 — 813) çiqadi. Uning akasi Abdulloh b-n taxt uçun (809 — 813 y.larda) olib borgan kuraşi (Xorun ar-Raşid öğli Abdullohni 806 y.da Movarounnahr va Xurosonning noibi etib Marvga yuborgan edi) Abdullohning ğalabasi b-n tugaydi. Muhammad al-Amin qatl etiladi. Öşa yili (813 y.) Abdulloh al-Ma'mun nomi b-n taxtga ötiradi. Biroq u xalifalik poytaxti Bağdodga bormay, to 819 y.ga qadar Marvda yaşaydi. U öz atrofiga olimlaru fozillarni töplaydi. 819 y. al-Ma'mun barça saroy ayonlari va olimlari b-n birga Maradan Bağdodga köçadi. Ular orasida A. al-F. ham bölgan. Bu davrda xalifalikda Horun ar-Raşid farmoni b-n bino qilingan ikkita rasadxona va boy kutubxona bor edi. Abu Rayxon Beruniy ma'lumotiga Karaganda, rasadxonalardan biri Bağdodning aş-Şammosiya mahallasida va ikkinçisi Damaşq yaqinida Kasiyun nomli toğda joylaşgan edi. Rasadxonalarda Horun ar-Raşid asos solgan ilmiy markaz «Bayt ul-hikmat» («Donişmandlar uyi») olimlari i. t.lar olib borardi. Ular orasida A al-F. xdm bor edi. A. al-F. avval Bağdoddagi rasadxonada iş olib bordi, söngra al-Ma'mun topşiriğiga binoan Damaşqsagi rasadxonada os-mon jismlari harakati va örnini aniqlaş, yangiça «Zij» yaratiş işlariga rahbarlik qildi.
A. al-F. yunon astronomlari, jumladan, Ptolemeyning «Yulduzlar jadvali» asarida berilgan ma'lumotlarni körib çiqiş xamda öşa davrdagi barça asosiy joylarning juğrofiy koordinatalarini yangitdan aniqlaş yuzasidan olib borilgan muhim tadqiqotlarda faol iştirok etdi. Şu munosabat b-n arab tilidagi ilmiy atamaşunoslikka doir işlarni, xususan, falakiyot, riyoziyot va geogr.ga oid atamalarni belgilab çiqişdek maxsus ilmiy işlarni amalga oşirişda ham A. al-F.ning xizmati katta. Bulardan taşqari, u ayrim astronomik asboblarni ixtiro etiş, falakiyotşunoslikka doir arab tilidagi boşlanğiç bilimlarni belgilaş va tartibga soliş işlariga ham muhim hissa qöşdi. 832 — 833 y.larda A. al-F. Şom (Suriya) şim.dagi Sinjor daştida Tadmur va ar-Raqqa oraligida yer meridiani bir darajasining uzunligini ölçaşda qatnaşdi. A. al-F.ning hayoti va ilmiy hamda amaliy faoliyati töğrisidagi eng sönggi ma'lumot 861 y.ga man-subdir. Öşa yili Abbosiy xalifa Abul Fazl Ja'far al-Mutavakkil (hukmronlik yillari 847 — 861) buyruğiga binoan Nil daryosidagi suv sathini ölçaydigan inşoot barpo etiş uçun Misrning Qohira yaqinidagi Fustat ş.ga keladi. Ilmiy-texnik va me'moriy jihatdan ğoyat uluğvor bu qurilma Nil daryosining Sayyolat ul-Rod mavzesida hozirga qadar saqlanib qolgan. Garçi A. al-F. haqida ma'lumotlar juda oz bölsada, ammo örta asrlarda şarq ilmiy dunyosida uning nomi maşhur bölgan. Ibn annadim (10- a.), Ibn al-Kiftiy (12 — 13-a.)lar, Abul Faraj Bar Ebrey (13-a.) va Xoji Xalifa (17-a.) kabi Şarq fihrastçilari uning nomini öz asarlarida qayd etganlar.
Musulmon mamlakatlari böylab safarga çiqqan Zahiriddin Muhammad Bobur nomidagi ekspeditsiya a'zolari 1997 y. 5 dek.da MARda bölişib, A. al-F. hayotini örganişlari natijasida u Misrning Fustat ş.da vafot etganligi, Munattam toğining şarqiy qismidan sal narida joylaşgan Imom aş-Şofe qabristoniga dafn etilganligini aniqlaşdi. Vaqt ötişi b-n uning qabri yöqolib ketgan. U yerdan olib kelingan tuproq Farğona vodiysining Quva ş.da 1998 y. barpo etilgan ramziy qabrga qöyildi.
Ilmiy merosi. Yozma manbalarda qayd etilişiça, A. al-F. ilk örta asr falakiyot, riyoziyot va geogr. ilmlari yönalişida bir qança ilmiy va amaliy asarlar yozib qoldirgan. Uning asosiy astronomik asari — «Kitob al-harakot as-samoviya va javomi' ilm an-nujum» («Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi»). Bu asar «Astronomiya asoslari haqidagi kitob» nomi b-n ham ma'lum bölib, 1145 va 1175 y.larda Yevropada lotin tiliga tarjima etiladi. Şundan söng A. al-F. nomi lotinlaştirilib, «Alfraganus» şaklida Ğarbda şuhrat topadi. Uning «Astronomiya asoslari haqidagi kitob» asaridan bir neça asrlar davomida Yevropa un-tlarida astronomiya fani böyiça asosiy darslik sifatida foydalanilgan, çunki bu kitob zamonasidagi astronomiya haqidagi eng muhim va zarur bölgan bilimlarni uz içiga olgan. Uning geogr.ga oid bölimi Yer yuzidagi mamlakatlar va şaharlar haqidagi eng boşlanğiç va zaruriy bilimlarga bağişlangan bölib, «Yerdagi ma'lum mamlakatlar va şaharlarning nomlari va har bir iqlimdagi hodisalar haqida» deb ataladi. Asarda falakiyot va geogr. ilmlarining asosiy mazmuni, vazifalari va qismlari tuşunarli dalillar asosida sodda qilib bayon etiladi. Xususan, Yerning dumaloqligi, bir xil osmon yoritqiçlarining turli vaqtda kötarilişi, tutilişi va bu tutilişning har bir joydan turliça körinişi, masofalar özgarişi b-n ularning körinişi özgarişi haqida qimmatli mulohazalar bildiriladi. Umuman A. al-F.ning «Astronomiya asoslari haqidagi kitob» asari örta asr musulmon Şarqi mamlakatlaridagi, söng Ispaniya orqali Yevropa mamlakatlaridagi astronomiya ilmining rivojini boşlab berdi. Qad. yunon ilmi, jumladan, astronomik ilmlar ham birinçi bor arabçadan tarjima qilingan risolalar orqali ma'lum böldi. A. al-F. asarining lotinça tarjimasi birinçi marta 1493 y.da toş bosma usulida naşr etildi. 1669 y. maşhur golland matematigi va arabşunosi Yakob Golius A. al-F. asarining arabça matnini yangi lotinça tarjimasi b-n naşr etganidan söng A. a-F.ning şuhrati yanada ortdi. Yevropa Uyğoniş davrining maşhur olimi Regiomontan 15-a.da Avstriya va Italiya un-tlarida astronomiyaga doir ma'ruzalarini A. al-F. asarlari asosida öqigan. A. al-F. nomi Dante (14-a.) va Şiller (18-a.) tomonidan tilga olinadi.
Yevropa olimlaridan D'alamber, Brokelman, X. Zuter, I. Yu. Kraçkovskiy, A. P. Yuşkeviç va B. A. Rozenfeld A. al-F. ning ijodiga va qoldirgan ilmiy merosiga yuqori baho berganlar.
Bizning davrimizgaça A. al-F.ning 7 asari saqlanib qolgan (lekin bular hoz. zamon tillariga tarjima qilinmagan). Asarlarning qölyozmalari jahonning turli şaharlari — Berlin, Duşanba, London, Parij, Tehron, Toşkent, Maşhad, Patna, Rampur, Xalab va Qohiradagi yirik kutubxonalarda saqlanmoqda.
A. al.-F.ning boy ilmiy merosini çuqur örganiş Özbekistonda mustaqillikdan keyin boşlandi. 1998 y. A. al-F.ning 1200 yilligi xalqaro miqyosda keng nişonlandi. Farğona ş.da A. al-F. nomi b-n ataladigan istirohat boği va qad. Quva şahrida A.al-F. haykali örnatildi. YUNESKO ning 1998 yildagi tadbirlari, Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Ahmad al-Farğoniy tavalludining 1200 yilligini nişonlaş töğrisida»gi qarori (1997 y. 27 noyabr)ga köra alloma hayoti va ijodiga bağişlangan ilmiy anjumanlar, badiiy körgazmalar ötkazildi, yangi kitoblar naşr etildi, spektakllar (dramaturg Hayitmat Rasulning «Piri koinot», Yöldoş Sulaymonning «Farğona farzandi», Nurulloxon hoji Abdulloh öğli «Başar allomasi») sahnalaştirildi, filmlar suratga olindi. Oydagi 20 km li yirik kraterlardan biriga A. al-F. nomi qöyildi. Farğona ş.dagi maydon, köça, maktablarning biriga A. al-F. nomi berilgan.
Ad;. Kari-Niyazov T. N , Astronomiçeskaya şkola Ulugbeka, M.-L., 1950; Nosirov A., Hikmatullayev X., Ahmad Farğoniy, T., 1966; Buyuk siymolar, allomalar (Örta Osiyolik maşhur mutafakkir va donişmandlar), 1-kitob, T., 1995; Axmedov A., Ahmad al-Farğoniy, T., 1998.
Abdulahad Muhammadjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АҲМАД (?- 1481) - Катта Ўрда хони (1465 — 81). 1465 й. акаси Маҳмудхон (1459 — 65)га қарши исён кўтариб тахтни эгаллаган. А. 1472 й. Польша қироли Казимир IV б-н Иван III Васильевига қарши иттифоқ тузган. 1476 й. А. Иван IIIдан Катта Ўрдага қарам бўлишни талаб қилган. Бироқ кучлар нисбати Ўрда фойдасига эмасди. 1480 й. А. Москва устига муваффақиятсиз юриш қилгач (қ. Уградаги туриш), Русь мўғуллар истибдодидан узил-кесил халос бўлган. A. 148I й. 6 янв.да Донец дарёсининг қуйилиш ерида нўғайлар б-н иттифокликда ҳаракат қилган Туман хони Ибоқ томонидан ўлдирилган.
АҲМАД ал-ФАРҒОНИЙ (тўлиқ исми Абул Аббос Аҳмад иби Муҳаммад ибн Касир ал-Фарғоний) (тахм. 797, Фарғона — 865, Миср) — астрономия, мат., геогр. ва б. илмий йўналишларда фаолият кўрсатган ўзбек қомусий олими. Шаркда Ал-Фарғоний, Европада Alfraganus (Алфраганус) тахаллуслари б-н машҳур. Унинг ҳаёти ва илмий фаолияти тўғрисида жуда оз, у ҳам бўлса, узуқ-юлуқ маълумотлар етиб келган. А. ал-Ф. ҳаёти, илмий изланишлари ва камолоти Аббосийлар сулоласи ҳукм сурган, Араб халифалиги жаҳоннинг энг йирик салтанатларидан бирига айланиб, унинг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётида Мовароуннаҳр, Хоразм ва Хуросондан келган кўплаб мутафаккирлар муҳим ўринга эга бўла бошлаган тари-хий даврда кечди. А. ал-Ф. Халифа Хорун ар-Рашид (786 — 809) ворислари ал-Маъмун (813 — 833), Муътасим (833 -842) ва Мутаваккил (846 — 861) ҳукмронлик қилган даврда яшади ҳамда аввал Марв, сўнгра Бағдод, Дамашқ ва Қоҳира шаҳарларида илми ҳайъат (фалакиётшунослик — астрономия), риёзиёт (мат.) ва жуғрофия (география) фанлари б-н шуғулланди ҳамда қатор илмий ва амалий асарлар ёзиб қолдирди.
А. ал-Ф. даставвал (тахм. 811 й.) Фарғонадан Марвга келган. Илк ўрта асрлардаёқ Марв ш. Ўрта Осиёнинг йирик маданий ва илмий-маърифий марказларидан бири бўлган, бу масканда ўша даврлардаёқ Мовароуннаҳр, Хоразм ва Хуросондан кўплаб олимлару фозиллар ва мутафаккирлар тўпланиб, Ажамниж маданий ҳаётида муҳим аҳамият касб этганлар. Ҳатто 651 й.да сўнгги Сосонийлар шаҳаншоҳи Яздигард III ибн Шаҳриёр (632 — 651) араблар таъқибидан қочиб, пойтахт кутубхонасидаги китобларни ўзи б-н Марвга олиб келган. Халифалик қўл остига ўтгач ҳам Марв ўзининг қад. мавқеини йўқотмай, нафақат илмий ва маданий марказга, балки фатҳ этилган шарқий вилоятларнинг сиёсий марказига айланган.
Ҳорун ар-Рашид вафоти (809 й.)дан сўнг халифалик тахтига Муҳаммад ал-Амин (809 — 813) чиқади. Унинг акаси Абдуллоҳ б-н тахт учун (809 — 813 й.ларда) олиб борган кураши (Хорун ар-Рашид ўғли Абдуллоҳни 806 й.да Мовароуннаҳр ва Хуросоннинг ноиби этиб Марвга юборган эди) Абдуллоҳнинг ғалабаси б-н тугайди. Муҳаммад ал-Амин қатл этилади. Ўша йили (813 й.) Абдуллоҳ ал-Маъмун номи б-н тахтга ўтиради. Бироқ у халифалик пойтахти Бағдодга бормай, то 819 й.га қадар Марвда яшайди. У ўз атрофига олимлару фозилларни тўплайди. 819 й. ал-Маъмун барча сарой аъёнлари ва олимлари б-н бирга Марадан Бағдодга кўчади. Улар орасида А. ал-Ф. ҳам бўлган. Бу даврда халифаликда Ҳорун ар-Рашид фармони б-н бино қилинган иккита расадхона ва бой кутубхона бор эди. Абу Райхон Беруний маълумотига Караганда, расадхоналардан бири Бағдоднинг аш-Шаммосия маҳалласида ва иккинчиси Дамашқ яқинида Касийун номли тоғда жойлашган эди. Расадхоналарда Ҳорун ар-Рашид асос солган илмий марказ «Байт ул-ҳикмат» («Донишмандлар уйи») олимлари и. т.лар олиб борарди. Улар орасида А ал-Ф. хдм бор эди. А. ал-Ф. аввал Бағдоддаги расадхонада иш олиб борди, сўнгра ал-Маъмун топшириғига биноан Дамашқцаги расадхонада ос-мон жисмлари ҳаракати ва ўрнини аниқлаш, янгича «Зиж» яратиш ишларига раҳбарлик қилди.
А. ал-Ф. юнон астрономлари, жумладан, Птолемейнинг «Юлдузлар жадвали» асарида берилган маълумотларни кўриб чиқиш хамда ўша даврдаги барча асосий жойларнинг жуғрофий координаталарини янгитдан аниқлаш юзасидан олиб борилган муҳим тадқиқотларда фаол иштирок этди. Шу муносабат б-н араб тилидаги илмий атамашуносликка доир ишларни, хусусан, фалакиёт, риёзиёт ва геогр.га оид атамаларни белгилаб чиқишдек махсус илмий ишларни амалга оширишда ҳам А. ал-Ф.нинг хизмати катта. Булардан ташқари, у айрим астрономик асбобларни ихтиро этиш, фалакиётшуносликка доир араб тилидаги бошланғич билимларни белгилаш ва тартибга солиш ишларига ҳам муҳим ҳисса қўшди. 832 — 833 й.ларда А. ал-Ф. Шом (Сурия) шим.даги Синжор даштида Тадмур ва ар-Раққа оралигида ер меридиани бир даражасининг узунлигини ўлчашда қатнашди. А. ал-Ф.нинг ҳаёти ва илмий ҳамда амалий фаолияти тўғрисидаги энг сўнгги маълумот 861 й.га ман-субдир. Ўша йили Аббосий халифа Абул Фазл Жаъфар ал-Мутаваккил (ҳукмронлик йиллари 847 — 861) буйруғига биноан Нил дарёсидаги сув сатҳини ўлчайдиган иншоот барпо этиш учун Мисрнинг Қоҳира яқинидаги Фустат ш.га келади. Илмий-техник ва меъморий жиҳатдан ғоят улуғвор бу қурилма Нил дарёсининг Сайёлат ул-Род мавзесида ҳозирга қадар сақланиб қолган. Гарчи А. ал-Ф. ҳақида маълумотлар жуда оз бўлсада, аммо ўрта асрларда шарқ илмий дунёсида унинг номи машҳур бўлган. Ибн аннадим (10- а.), Ибн ал-Кифтий (12 — 13-а.)лар, Абул Фараж Бар Эбрей (13-а.) ва Хожи Халифа (17-а.) каби Шарқ фиҳрастчилари унинг номини ўз асарларида қайд этганлар.
Мусулмон мамлакатлари бўйлаб сафарга чиққан Заҳириддин Муҳаммад Бобур номидаги экспедиция аъзолари 1997 й. 5 дек.да МАРда бўлишиб, А. ал-Ф. ҳаётини ўрганишлари натижасида у Мисрнинг Фустат ш.да вафот этганлиги, Мунаттам тоғининг шарқий қисмидан сал нарида жойлашган Имом аш-Шофе қабристонига дафн этилганлигини аниқлашди. Вақт ўтиши б-н унинг қабри йўқолиб кетган. У ердан олиб келинган тупроқ Фарғона водийсининг Қува ш.да 1998 й. барпо этилган рамзий қабрга қўйилди.
Илмий мероси. Ёзма манбаларда қайд этилишича, А. ал-Ф. илк ўрта аср фалакиёт, риёзиёт ва геогр. илмлари йўналишида бир қанча илмий ва амалий асарлар ёзиб қолдирган. Унинг асосий астрономик асари — «Китоб ал-ҳаракот ас-самовийа ва жавомиъ илм ан-нужум» («Самовий ҳаракатлар ва умумий илми нужум китоби»). Бу асар «Астрономия асослари ҳақидаги китоб» номи б-н ҳам маълум бўлиб, 1145 ва 1175 й.ларда Европада лотин тилига таржима этилади. Шундан сўнг А. ал-Ф. номи лотинлаштирилиб, «Алфраганус» шаклида Ғарбда шуҳрат топади. Унинг «Астрономия асослари ҳақидаги китоб» асаридан бир неча асрлар давомида Европа ун-тларида астрономия фани бўйича асосий дарслик сифатида фойдаланилган, чунки бу китоб замонасидаги астрономия ҳақидаги энг муҳим ва зарур бўлган билимларни уз ичига олган. Унинг геогр.га оид бўлими Ер юзидаги мамлакатлар ва шаҳарлар ҳақидаги энг бошланғич ва зарурий билимларга бағишланган бўлиб, «Ердаги маълум мамлакатлар ва шаҳарларнинг номлари ва ҳар бир иқлимдаги ҳодисалар ҳақида» деб аталади. Асарда фалакиёт ва геогр. илмларининг асосий мазмуни, вазифалари ва қисмлари тушунарли далиллар асосида содда қилиб баён этилади. Хусусан, Ернинг думалоқлиги, бир хил осмон ёритқичларининг турли вақтда кўтарилиши, тутилиши ва бу тутилишнинг ҳар бир жойдан турлича кўриниши, масофалар ўзгариши б-н уларнинг кўриниши ўзгариши ҳақида қимматли мулоҳазалар билдирилади. Умуман А. ал-Ф.нинг «Астрономия асослари ҳақидаги китоб» асари ўрта аср мусулмон Шарқи мамлакатларидаги, сўнг Испания орқали Европа мамлакатларидаги астрономия илмининг ривожини бошлаб берди. Қад. юнон илми, жумладан, астрономик илмлар ҳам биринчи бор арабчадан таржима қилинган рисолалар орқали маълум бўлди. А. ал-Ф. асарининг лотинча таржимаси биринчи марта 1493 й.да тош босма усулида нашр этилди. 1669 й. машҳур голланд математиги ва арабшуноси Якоб Голиус А. ал-Ф. асарининг арабча матнини янги лотинча таржимаси б-н нашр этганидан сўнг А. а-Ф.нинг шуҳрати янада ортди. Европа Уйғониш даврининг машҳур олими Региомонтан 15-а.да Австрия ва Италия ун-тларида астрономияга доир маърузаларини А. ал-Ф. асарлари асосида ўқиган. А. ал-Ф. номи Данте (14-а.) ва Шиллер (18-а.) томонидан тилга олинади.
Европа олимларидан Д’аламбер, Брокельман, X. Зутер, И. Ю. Крачковский, А. П. Юшкевич ва Б. А. Розенфельд А. ал-Ф. нинг ижодига ва қолдирган илмий меросига юқори баҳо берганлар.
Бизнинг давримизгача А. ал-Ф.нинг 7 асари сақланиб қолган (лекин булар ҳоз. замон тилларига таржима қилинмаган). Асарларнинг қўлёзмалари жаҳоннинг турли шаҳарлари — Берлин, Душанба, Лондон, Париж, Теҳрон, Тошкент, Машҳад, Патна, Рампур, Халаб ва Қоҳирадаги йирик кутубхоналарда сақланмоқда.
А. ал.-Ф.нинг бой илмий меросини чуқур ўрганиш Ўзбекистонда мустақилликдан кейин бошланди. 1998 й. А. ал-Ф.нинг 1200 йиллиги халқаро миқёсда кенг нишонланди. Фарғона ш.да А. ал-Ф. номи б-н аталадиган истироҳат боғи ва қад. Қува шаҳрида А.ал-Ф. ҳайкали ўрнатилди. ЮНЕСКО нинг 1998 йилдаги тадбирлари, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Аҳмад ал-Фарғоний таваллудининг 1200 йиллигини нишонлаш тўғрисида»ги қарори (1997 й. 27 ноябр)га кўра аллома ҳаёти ва ижодига бағишланган илмий анжуманлар, бадиий кўргазмалар ўтказилди, янги китоблар нашр этилди, спектакллар (драматург Ҳайитмат Расулнинг «Пири коинот», Йўлдош Сулаймоннинг «Фарғона фарзанди», Нуруллохон ҳожи Абдуллоҳ ўғли «Башар алломаси») саҳналаштирилди, фильмлар суратга олинди. Ойдаги 20 км ли йирик кратерлардан бирига А. ал-Ф. номи қўйилди. Фарғона ш.даги майдон, кўча, мактабларнинг бирига А. ал-Ф. номи берилган.
Ад;. Кары-Ниязов Т. Н , Астрономическая школа Улугбека, М.-Л., 1950; Носиров А., Ҳикматуллаев X., Аҳмад Фарғоний, Т., 1966; Буюк сиймолар, алломалар (Ўрта Осиёлик машҳур мутафаккир ва донишмандлар), 1-китоб, Т., 1995; Ахмедов А., Аҳмад ал-Фарғоний, Т., 1998.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.