Ahmad Abu Abdulloh Ibn Hanbal

Ibn Hanbal Ahmad Abu Abdulloh (780—Bağdod— 855) — ilohiyotçi olim, sunniylikdagi hanbaliylik mazhabining asosçisi va imomi. Otasi hurosonlik bölib, I. H. tugilişidan bir oz avval oilasi b-n Bağdodga köçib ötgan. I. H. ösmirligidanoq hadis va fiqhni örgana boşladi, zamonasining yirik ulamolari, jumladan Abu Yusuf va aş-Şofi'iylar b-n muloqotda böldi. 816—833 y. larda Bağdodda mu-darrislik qilib, fiqq ilmi b-n ham şuğullandi. I. H. an'anaviy sunniylikni himoya qilgan, mu'taziliylarga qarşi kuraşgan. Abbosiy xalifalar: Ma'mun (813 — 833), Mu'tasim (833-842) va Vosiq (842-847) lar davrida mu'taziliylar oqimi ta'li-moti rasmiy e'tiqod sifatida e'tirof etilgaç, I. H. mansub bölgan an'anaviy islom tarafdorlari ta'qib ostiga olingan edi. Aslida an'anaviy islom ulamolari va mu'taziliylar örtasidagi bahs bir asrdan (xalifa Hişom (724—743) davridan) beri davom etib kelar, ular islom ummasining parçalanişida bir-birini ayblardi. Ma'mun ana şu bahsga barham beriş, mu'taziliylarning bir neça aqidalari va, ayniqsa, Qur'onning yaratilganligi (ya'ni Alloh tomonidan yaratilgani, bunga Muhammad ham daxldorligi) haqidagi fikrni qaror toptiriş maqsadida 833 y. maxsus xay'at tuzdi va barça ulamolarni imtihon (mehna) qildirdi. Bu aqidalarni qabul qilmagan din arbobi Qur'onni Alloh b-n bir darajaga qöyuvçi muşrik, ya'ni köpxudolik tarafdori deb e'lon qilinar va şunga yaraşa jazoga tortilardi. Öz fikrlaridan qaytmagan bir neça ulamo qatori I.H. 2 y. zindonda yotdi. Ozodlikka çiqqaç, umrining oxirigaça diniy-siyosiy faoliyatini da-vom ettirdi. Pirovardida mehna kutilgan natija bermadi va an'anaviy islom tarafiga ötgan xalifa Mutavakkil (847—861) 848 y. mehnani bekor qildi. Keksayib qolgan I. H. Bağdodda endi özining nomi b-n atala boşlagan diniy-siyosiy harakatning ğoyaviy rahnamosiga aylandi. Bağdod va Basradagi faol mu'taziliylarning röyxati tuzilib, ular qirğin qilindilar. 9- a. ning 20—40-y, lari musulmon ummasida yuz bergan parokandalik holatini tahlil qilib, I. H. islomning «oltin davri» — Muhammad (sav) va ilk xalifalar davriga qaytiş kerak degan xulosaga keldi. Ayniqsa, «bid'at» masalasida u keskin mavqeda böldi. Uning fikriça, Qur'onga, qadisga va musulmon ulamolarining ilk uç avlodi fikri (ijmo) ga asoslanmagan din va hayotga oid har qanday «yangilik» qoralanmoği darkor. Siyosat sohasida I. H. diniy-siyosiy kuraş, fitna-isyonlar uyuştiriş joiz deb hisobladi. Şuningdek, udiniy arbrblar hokimga ta'sir ötkazişlari lo-zim, deb uqtirdi. I. H. ta'limotini uning şogirdi albarbahariy (847— 941) öz asarlarida davom ettirdi. Hanbaliylik mazhabi nazariyasi Ibn al-Javziy (1116- 1200) va Ibn Taymiya asarlarida öz ifodasini topdi. I. H. ta'limoti 18- a. oxirlarida vahhobiylikning şakllanişiga asos böldi. I. H. ning «6 aqida» (islom dini ahkomlarining qisqaça bayoni), hadislar töplamlari, şu jumladan 30 ming qadisni öz içiga olgan «Musnad» (Suyançiq yoki «Isnodli hadislar töplami») va imon-e'tiqod, fiqh va ibodat masalalari böyiça risolalari hozirgaça saqlanib qolgan.

Ahadjon Hasanov.