Ahmad Ziyoiy

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 860–861-b. — ziyouz.com

Ahmad Ziyoiy (1906, Qaşqar - ?) -uyğur şoiri, dramaturg, tarjimon, navoiyşunos. Ijodida Navoiy an'analarini davom ettirib, uning ilğor ğoyalarini öz asarlariga tatbiq qilgan. «Xasta dillar» (1936), «Taqdir» (1940), «Muxammaslar» (1943), «Tözimas çeçaklar» (1945) şe'riy töplamlarida yuksak insoniy tuyğularni tarannum etgan. «Vadoq yölida karvon» romani (1948) va A. Nizoriyning «Robiya va Sa'din» dostoni asosida şu nomda musiqaviy drama yaratgan. Navoiy va Nizoriy ğazallariga muxammaslar boğlagan. «Hazrat Navoiy va Abdurahim Nizoriy» asarida Navoiy adabiy merosining Abdurahim Nizoriy ijodiga va umuman uyğur adabiyotiga ta'sirini taxlil etgan. Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asarini uyğurçaga tarjima qilgan (1950 — 53).

AHMAD ibn ASAD (? - 865) - Farğona (817 y.dan) va Samarqand (842 y.dan) amiri. Somonxudotning nabirasi. Rofe ibn Lays qözğoloni paytida A. i. A. öz birodarlari Nuh, Yahyo va Ilyoslar b-n Suğdda qözğolonni bostirişda xalifalikka katta yordam bergan. Buning evaziga xalifa Ma'munning körsatmasiga köra Xuroson hokimi Ğasson ibn Abbod (813 - 821) 817 y. A. i. A.ni Farğonaga, akasi Nux ibn Asadni esa Samarqandga, Çoç va Ustruşonaga Yahyoni, Hirotga Ilyosni amir qilib tayinladi. Akasi Nuh vafotidan keyin (842) A. i. A. Samarqand amiri bölib qoldi. 875 y. xalifa Mu'tamid (870 — 892) A. i. A.ning öğli Nasr ibn Ahmadnn butun Movarounnahr amiri etib tayinlagan.

AHMAD ibn MAVLONO JALOLIDDIN XOJAGIY KOSONIY - q. Mahdumi a'zam.

AHMAD ibn MUSO ibn Şokir (9- a.) - astronom. Ahmad al-Farğoniy zamondoşi, tarixda Muhammad va Hasan ibn Muso ibn Şokir nomi b-n maşhur bölgan uç aka-uka hay'atşunos (munajjim)larning biri. Aka-ukalari katorida A i. M. Ma'mun akademiyasi hisoblangan «Bayt ul-hikmat»da işlagan vaqnida Vizantiyadagi yunonça qölyozma manbalarni köriş uçun uyuştirilgan ekspeditsiyada qatnaşgan. U Ahmad al-Farğoniy rahbarligida aka-ukalari b-n Sanjar sahrosi va Kufaning Tot degan joyida xalifa Ma'munning topşiriği b-n yer meridiani böylab kenglik darajalari orasini muvaffaqiyatli ravişda ölçagan. Aka-ukalar Bağdoddagi Bob ut-Toq (Toq darvozasi) degan joy 33°20' şim. kengliqda ekanligini juda töğri aniqlaşgan. A. i. M. «Kitobi Ma'rifat misohat il-aşkol il-basita valquraviya» («Yumaloq va tekis şakllarni ölçaşni örganiş») nomli 18 bobdan iborat asar muallifi.

AHMAD ibn SA'DIDDIN ÖZGANDIY (10- a.) — tarixçi olim. U, asosan, bizgaça yetib kelgan «Tazkirai Buğroxon» nomli asari b-n maşhur. Bu asar uvaysiya tariqati muridlaridan biri bölgan birinçi qoraxoniy Abdulkarim Sotuq Buğroxonta bağişlangan. Asar uvaysiya tariqatidagi şayxlarning tarjimai holini aks ettirgan. 30 bobdan iborat bu asarning 7- bobida Buğroxon tarjimai holi keltiriladi. Asar fors tilida yozilgan. Keyinçalik Muhammad Niyoz Koşğariy tomonidan turkiy tilga tarjima qilingan. Asarning fors tilidagi asl nusxasidan va turkiy tilga qilingan tarjimasidan köçirilib, bizgaça yetib kelgan 5 ta qölyozma nusxasi Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida saqlanadi.

AHMAD ibn TULUN Abulabbos (835 -883) — Misrda 868 — 905 y.larda hukmronlik qilgan tuluniylar sulolasi asosçisi. A. i. T. yoşligida Bağdod xalifasi saroyida xizmat qilgan. 868 y.dan Misrning muvaqqat voliysi. Qaynotasi Mojur Misr voliysi qilib tayinlangandan söng (870), butun Misrni idora qiliş işi A. i. T. qöliga ötgan. Şundan keyin u xalifalikdan mustaqil bölib ajrab çiqiş uçun kuraşa borib, 878 y. Şomni bosib oldi. Şu tariqa 200 mingdan ortiq askari bölgan mustaqil davlat tuzdi. Misr va Şom 904 y.gaça A i. T. asos solgan sulola xukm-ronligida böldi. A. i. T. hukmronlikni öz qölida saqlab qoliş uçun köp qon tökdi, lekin quriliş va obodonçilik işiga katta ahamiyat berdi. Qohira ş. çekkasida u qurdirgan katta jome masjid, kurkam saroy va şifoxona hoz. kungaça saqlanib qolgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АҲМАД ЗИЁИЙ (1906, Қашқар - ?) -уйғур шоири, драматург, таржимон, навоийшунос. Ижодида Навоий анъаналарини давом эттириб, унинг илғор ғояларини ўз асарларига татбиқ қилган. «Хаста диллар» (1936), «Тақдир» (1940), «Мухаммаслар» (1943), «Тўзимас чечаклар» (1945) шеърий тўпламларида юксак инсоний туйғуларни тараннум этган. «Вадоқ йўлида карвон» романи (1948) ва А. Низорийнинг «Робия ва Саъдин» достони асосида шу номда мусиқавий драма яратган. Навоий ва Низорий ғазалларига мухаммаслар боғлаган. «Ҳазрат Навоий ва Абдураҳим Низорий» асарида Навоий адабий меросининг Абдураҳим Низорий ижодига ва умуман уйғур адабиётига таъсирини тахлил этган. Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асарини уйғурчага таржима қилган (1950 — 53).

АҲМАД ибн АСАД (? - 865) - Фарғона (817 й.дан) ва Самарқанд (842 й.дан) амири. Сомонхудотнинг набираси. Рофеь ибн Лайс қўзғолони пайтида А. и. А. ўз биродарлари Нуҳ, Яҳё ва Илёслар б-н Суғдда қўзғолонни бостиришда халифаликка катта ёрдам берган. Бунинг эвазига халифа Маъмуннинг кўрсатмасига кўра Хуросон ҳокими Ғассон ибн Аббод (813 - 821) 817 й. А. и. А.ни Фарғонага, акаси Нух ибн Асадни эса Самарқандга, Чоч ва Уструшонага Яҳёни, Ҳиротга Илёсни амир қилиб тайинлади. Акаси Нуҳ вафотидан кейин (842) А. и. А. Самарқанд амири бўлиб қолди. 875 й. халифа Муътамид (870 — 892) А. и. А.нинг ўғли Наср ибн Аҳмаднн бутун Мовароуннаҳр амири этиб тайинлаган.

АҲМАД ибн МАВЛОНО ЖАЛОЛИДДИН ХОЖАГИЙ КОСОНИЙ - қ. Маҳдуми аъзам.

АҲМАД ибн МУСО ибн Шокир (9- а.) - астроном. Аҳмад ал-Фарғоний замондоши, тарихда Муҳаммад ва Ҳасан ибн Мусо ибн Шокир номи б-н машҳур бўлган уч ака-ука ҳайъатшунос (мунажжим)ларнинг бири. Ака-укалари каторида А и. М. Маъмун академияси ҳисобланган «Байт ул-ҳикмат»да ишлаган вақnида Византиядаги юнонча қўлёзма манбаларни кўриш учун уюштирилган экспедицияда қатнашган. У Аҳмад ал-Фарғоний раҳбарлигида ака-укалари б-н Санжар саҳроси ва Куфанинг Тот деган жойида халифа Маъмуннинг топшириғи б-н ер меридиани бўйлаб кенглик даражалари орасини муваффақиятли равишда ўлчаган. Ака-укалар Бағдоддаги Боб ут-Тоқ (Тоқ дарвозаси) деган жой 33°20’ шим. кенглиқда эканлигини жуда тўғри аниқлашган. А. и. М. «Китоби Маърифат мисоҳат ил-ашкол ил-басита валқуравия» («Юмалоқ ва текис шаклларни ўлчашни ўрганиш») номли 18 бобдан иборат асар муаллифи.

АҲМАД ибн САЪДИДДИН ЎЗГАНДИЙ (10- а.) — тарихчи олим. У, асосан, бизгача етиб келган «Тазкираи Буғрохон» номли асари б-н машҳур. Бу асар увайсия тариқати муридларидан бири бўлган биринчи қорахоний Абдулкарим Сотуқ Буғрохонта бағишланган. Асар увайсия тариқатидаги шайхларнинг таржимаи ҳолини акс эттирган. 30 бобдан иборат бу асарнинг 7- бобида Буғрохон таржимаи ҳоли келтирилади. Асар форс тилида ёзилган. Кейинчалик Муҳаммад Ниёз Кошғарий томонидан туркий тилга таржима қилинган. Асарнинг форс тилидаги асл нусхасидан ва туркий тилга қилинган таржимасидан кўчирилиб, бизгача етиб келган 5 та қўлёзма нусхаси Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида сақланади.

АҲМАД ибн ТУЛУН Абулаббос (835 -883) — Мисрда 868 — 905 й.ларда ҳукмронлик қилган тулунийлар сулоласи асосчиси. А. и. Т. ёшлигида Бағдод халифаси саройида хизмат қилган. 868 й.дан Мисрнинг муваққат волийси. Қайнотаси Можур Миср волийси қилиб тайинлангандан сўнг (870), бутун Мисрни идора қилиш иши А. и. Т. қўлига ўтган. Шундан кейин у халифаликдан мустақил бўлиб ажраб чиқиш учун кураша бориб, 878 й. Шомни босиб олди. Шу тариқа 200 мингдан ортиқ аскари бўлган мустақил давлат тузди. Миср ва Шом 904 й.гача А и. Т. асос солган сулола хукм-ронлигида бўлди. А. и. Т. ҳукмронликни ўз қўлида сақлаб қолиш учун кўп қон тўкди, лекин қурилиш ва ободончилик ишига катта аҳамият берди. Қоҳира ш. чеккасида у қурдирган катта жоме масжид, куркам сарой ва шифохона ҳоз. кунгача сақланиб қолган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.