Aholi daromadlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 874-b. — ziyouz.com
Aholi daromadlari - barça aholiga tegişli pul va natural (mahsulot şaklida) tuşumlar hamda körsatilgan bepul xizmatlar summasi; aholining milliy daromaddagi hissasi. Aholining jami turdagi daromadlari manbai — iş haqi, pensiya, stipendiya, nafaqalar, mukofot, foyda, dividend, zayom va lotereya yutuği, bank tölagan foiz puli, köçmas mulkdan kelgan renta tölovi va ijara puli, suğurta qoplamalari va b.dan iborat. Bozor şaroitida A.d.ning eng katta qismi pul şakliga ega. Qişloq aholisi özining tomorqa xöjaligidan ham mahsulot olib daromad köradi va u natural daromadga kiradi. Şuningdek, aholining yordamga muhtoj qatlamlariga bepul mahsulot beriladi va xizmatlar körsatiladi (bepul ovqatlaniş, kiyim-keçak, doridarmon, transport va kommunal xizmati va h.k.); bular natural daromadlar hisoblanadi. A.d. nominal va real daromadlarga bölinadi. Nominal daromad aholi muayyan pul summasi şaklida olgan daromad bölib, inflyatsiya ta'sirida uning xarid qobiliyati pasayişi mumkin. Real daromad — pul şaklidagi daromadga amalda qanday miqdorda iste'mol buyumlari va xizmatlar xarid etiş mumkinligini körsatadi. Aholi jon boşiga hisoblangan real daromad aholi turmuş darajasining umumlaşgan va yaxlit körsatkiçi hisoblanadi.
Iqtisodiyotda aholi yalpi pul daromadlaridan barça majburiy va ixtiyoriy tölovlar (soliqlar, qarz puli, badallar) çegirib taşlangandan söng uning qöliga tegadigan daromad ham muhim ahamiyatga ega. Aholi qöliga tegadigan daromad miqdoriga soliqlar kuçli ta'sir etadi. Rivojlangan mamlakatlarda iş haqi daromadning 2/3 qismini taşkil etadi. Agar mamlakatda xususiy mulk ustivor, renta, aholi pul jamğarmasi köp bölsa, bank tölaydigan foiz puli salmoqli böladi. Bozor iqtisodiyoti şaroitida A. d. tarkib jihatidan mehnatdan, tadbirkorliqdan, mulkdan olingan daromadlar va transfert (noçorlarga byudjetdan beriladigan nafaqa va yordam puli) kabi daromadlardan şakllanadi. Transfertlar nobozor daromadi, qolganlari bozor daromadi hisoblanadi. Bozor iqtisodiyotiga ötiş şaroitida Özbekistondagi A.d.da bozor tizimiga xos yangi daromad turlari (tadbirkorlik, mulk daromadi kabilar)ning köpayib borişi kuzatiladi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АҲОЛИ ДАРОМАДЛАРИ - барча аҳолига тегишли пул ва натурал (маҳсулот шаклида) тушумлар ҳамда кўрсатилган бепул хизматлар суммаси; аҳолининг миллий даромаддаги ҳиссаси. Аҳолининг жами турдаги даромадлари манбаи — иш ҳақи, пенсия, стипендия, нафақалар, мукофот, фойда, дивиденд, заём ва лотерея ютуғи, банк тўлаган фоиз пули, кўчмас мулкдан келган рента тўлови ва ижара пули, суғурта қопламалари ва б.дан иборат. Бозор шароитида А.д.нинг энг катта қисми пул шаклига эга. Қишлоқ аҳолиси ўзининг томорқа хўжалигидан ҳам маҳсулот олиб даромад кўради ва у натурал даромадга киради. Шунингдек, аҳолининг ёрдамга муҳтож қатламларига бепул маҳсулот берилади ва хизматлар кўрсатилади (бепул овқатланиш, кийим-кечак, доридармон, транспорт ва коммунал хизмати ва ҳ.к.); булар натурал даромадлар ҳисобланади. А.д. номинал ва реал даромадларга бўлинади. Номинал даромад аҳоли муайян пул суммаси шаклида олган даромад бўлиб, инфляция таъсирида унинг харид қобилияти пасайиши мумкин. Реал даромад — пул шаклидаги даромадга амалда қандай миқдорда истеъмол буюмлари ва хизматлар харид этиш мумкинлигини кўрсатади. Аҳоли жон бошига ҳисобланган реал даромад аҳоли турмуш даражасининг умумлашган ва яхлит кўрсаткичи ҳисобланади.
Иқтисодиётда аҳоли ялпи пул даромадларидан барча мажбурий ва ихтиёрий тўловлар (солиқлар, қарз пули, бадаллар) чегириб ташлангандан сўнг унинг қўлига тегадиган даромад ҳам муҳим аҳамиятга эга. Аҳоли қўлига тегадиган даромад миқдорига солиқлар кучли таъсир этади. Ривожланган мамлакатларда иш ҳақи даромаднинг 2/3 қисмини ташкил этади. Агар мамлакатда хусусий мулк устивор, рента, аҳоли пул жамғармаси кўп бўлса, банк тўлайдиган фоиз пули салмоқли бўлади. Бозор иқтисодиёти шароитида А. д. таркиб жиҳатидан меҳнатдан, тадбиркорлиқдан, мулкдан олинган даромадлар ва трансферт (ночорларга бюджетдан бериладиган нафақа ва ёрдам пули) каби даромадлардан шаклланади. Трансфертлар нобозор даромади, қолганлари бозор даромади ҳисобланади. Бозор иқтисодиётига ўтиш шароитида Ўзбекистондаги А.д.да бозор тизимига хос янги даромад турлари (тадбиркорлик, мулк даромади кабилар)нинг кўпайиб бориши кузатилади.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.