Aholi migratsiyasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 874–875-b. — ziyouz.com
Aholi migratsiyasi - aholining yaşaş joyini özgartirişi b-n boğliq köçişi. Ah-m. aholining muhim muammolaridan biri bölib, unga kişilarning oddiy mexanik köçiş harakati deb emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy xayotning köp tomonlarini qamragan murakkab ijtimoiy jarayon sifatida qaraladi. Ahm. aholini joylaşişi, yerni xöjalik jihatdan özlaştiriş, işlab çiqaruvçi kuçlarni rivojlantiriş, irqlar, tillar va xalqparning paydo bölişi va aralaşib ketiş jarayonlari b-n boğliq. I.ç.ni joylaştirişdagi özgarişlar bevosita mehnat resurslarini hududiy qayta taqsimlaş extiyojini keltirib çiqaradi, bunga esa migratsiya yordamida erişiladi.
Yönalişiga köra taşqi Ah.m. va içki Ah.m. farqlanadi. Taşqi Ah.m. mamlakatdan çiqib ketiş (muhojirlik), içki Ahm. esa mamlakat doirasida, viloyat va tumanlararo yaşaş joyining özgarişi. Migratsion jarayonlarda iştirok etuvçilar — migrant (muhojir) lar, migratsiya oqimi şakllanuvçi hudud — migrantlar çiquvçi, ular borgan hudud — migrantlar örnaşuvçi region deyiladi. Muayyan mamlakatdan boşqa biron-bir mamla-katga aholining köçib ketiş jarayoni emigratsiya, unda iştirok etganlar esa emigrantlar deyiladi. Va, aksinça bi-ron bir boşqa mamlakatdan ma'lum mamlakatga aholining köçib kelişi immigratsiya, unda iştirok etganlar immigrantlar (kelgindilar) deyiladi.
Ah.m. doimiy (turar joyni uzil-kesil özgartiriş), vaqtinça (şartnoma asosida ma'lum muddatga işga, öqişga va b. sabablar b-n mamlakatdagi bir ma'muriy-hududiy birlikdan boşqasiga boriş, yoxud xorijga ketiş), mavsumiy (iqtisodiyot tarmoqlari — q.x., undiruvçi sanoat sohasi yumuşlari, davolaniş, dam oliş va b. sabablarga köra köçiş), mayatniksimon (mokisimon) (ertalab işga, öqişga ketib, keçqurun uyiga qaytib keliş) migratsiya turlari böladi. Ma'lum vaqt davomida hududga köçib kelgan va köçib ketgan kişilar soni örtasidagi farq migratsiya saldosi deyiladi. Ba'zan migratsiyaga turizm, kurortga boriş, ziyorat, şuningdek mokisimon qatnovçilarni ham kiritadilar, lekin tu-rar joyni özgartirmagani uçun ularni Ah.m. ga kiritiş mumkin emas.
Qişloq aholisi hisobiga şaharlarda yaşovçi aholining töxtovsiz ösib boriş tendensiyasi ham mavjud. Qişloqlarda yaşaş şaroitining şaharlarga nisbatan ma'lum darajada noqulayligi, uning ayniqsa yoşlarni iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jihatlardan töla qondira olmasligi bu tendensiyaga sabab böladi.
Özbekistonda Ah.m. jarayoni yangi z-d va f-kalarning qurilişi, 50—60-y.larda Navoiy, Zarafşon, Uçquduq, Bekobod, Angren, Olmaliq, Yangiyer va b. sanoat şaharlarining barpo etilişi hamda ularni işçi kadrlar b-n ta'minlaş maqsadida şörolar davrida SSSRning markaziy sanoat r-nlaridan aholini ommaviy köçirib keltiriş hisobiga böldi. Natijada bu şaharlarda tub joy aholisi ozçilikni taşkil etib, köpçiligi Respublika taşqarisidan yöllanma b-n kelgan kişilar böldi. 1966 y.gi Toşkent zilzilasidan söng Toşkent ş. aholisi ham ikki baravardan ziyod ortdi. Uruş yillarida öz yurtlaridan qoçoq bölganlar va badarğa qilinganlar ham Özbekistonda qönim topdilar.
Ah-m. jarayoniga tarixiy va milliy an'analar ham ta'sir körsatadi. Örta Osiyo xalqlarida, jumladan özbeklarda tuğilib ösgan joyga mehri balandligidan migratsiyaga moyillik ança sust.
Nurislom Töxliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АҲОЛИ МИГРАЦИЯСИ - аҳолининг яшаш жойини ўзгартириши б-н боғлиқ кўчиши. Аҳ-м. аҳолининг муҳим муаммоларидан бири бўлиб, унга кишиларнинг оддий механик кўчиш ҳаракати деб эмас, балки ижтимоий-иқтисодий хаётнинг кўп томонларини қамраган мураккаб ижтимоий жараён сифатида қаралади. Аҳм. аҳолини жойлашиши, ерни хўжалик жиҳатдан ўзлаштириш, ишлаб чиқарувчи кучларни ривожлантириш, ирқлар, тиллар ва халқпарнинг пайдо бўлиши ва аралашиб кетиш жараёнлари б-н боғлиқ. И.ч.ни жойлаштиришдаги ўзгаришлар бевосита меҳнат ресурсларини ҳудудий қайта тақсимлаш эхтиёжини келтириб чиқаради, бунга эса миграция ёрдамида эришилади.
Йўналишига кўра ташқи Аҳ.м. ва ички Аҳ.м. фарқланади. Ташқи Аҳ.м. мамлакатдан чиқиб кетиш (муҳожирлик), ички Аҳм. эса мамлакат доирасида, вилоят ва туманлараро яшаш жойининг ўзгариши. Миграцион жараёнларда иштирок этувчилар — мигрант (муҳожир) лар, миграция оқими шаклланувчи ҳудуд — мигрантлар чиқувчи, улар борган ҳудуд — мигрантлар ўрнашувчи регион дейилади. Муайян мамлакатдан бошқа бирон-бир мамла-катга аҳолининг кўчиб кетиш жараёни эмиграция, унда иштирок этганлар эса эмигрантлар дейилади. Ва, аксинча би-рон бир бошқа мамлакатдан маълум мамлакатга аҳолининг кўчиб келиши иммиграция, унда иштирок этганлар иммигрантлар (келгиндилар) дейилади.
Аҳ.м. доимий (турар жойни узил-кесил ўзгартириш), вақтинча (шартнома асосида маълум муддатга ишга, ўқишга ва б. сабаблар б-н мамлакатдаги бир маъмурий-ҳудудий бирликдан бошқасига бориш, ёхуд хорижга кетиш), мавсумий (иқтисодиёт тармоқлари — қ.х., ундирувчи саноат соҳаси юмушлари, даволаниш, дам олиш ва б. сабабларга кўра кўчиш), маятниксимон (мокисимон) (эрталаб ишга, ўқишга кетиб, кечқурун уйига қайтиб келиш) миграция турлари бўлади. Маълум вақт давомида ҳудудга кўчиб келган ва кўчиб кетган кишилар сони ўртасидаги фарқ миграция сальдоси дейилади. Баъзан миграцияга туризм, курортга бориш, зиёрат, шунингдек мокисимон қатновчиларни ҳам киритадилар, лекин ту-рар жойни ўзгартирмагани учун уларни Аҳ.м. га киритиш мумкин эмас.
Қишлоқ аҳолиси ҳисобига шаҳарларда яшовчи аҳолининг тўхтовсиз ўсиб бориш тенденцияси ҳам мавжуд. Қишлоқларда яшаш шароитининг шаҳарларга нисбатан маълум даражада ноқулайлиги, унинг айниқса ёшларни иқтисодий, ижтимоий ва маданий жиҳатлардан тўла қондира олмаслиги бу тенденцияга сабаб бўлади.
Ўзбекистонда Аҳ.м. жараёни янги з-д ва ф-каларнинг қурилиши, 50—60-й.ларда Навоий, Зарафшон, Учқудуқ, Бекобод, Ангрен, Олмалиқ, Янгиер ва б. саноат шаҳарларининг барпо этилиши ҳамда уларни ишчи кадрлар б-н таъминлаш мақсадида шўролар даврида СССРнинг марказий саноат р-нларидан аҳолини оммавий кўчириб келтириш ҳисобига бўлди. Натижада бу шаҳарларда туб жой аҳолиси озчиликни ташкил этиб, кўпчилиги Республика ташқарисидан йўлланма б-н келган кишилар бўлди. 1966 й.ги Тошкент зилзиласидан сўнг Тошкент ш. аҳолиси ҳам икки баравардан зиёд ортди. Уруш йилларида ўз юртларидан қочоқ бўлганлар ва бадарға қилинганлар ҳам Ўзбекистонда қўним топдилар.
Аҳ-м. жараёнига тарихий ва миллий анъаналар ҳам таъсир кўрсатади. Ўрта Осиё халқларида, жумладан ўзбекларда туғилиб ўсган жойга меҳри баландлигидан миграцияга мойиллик анча суст.
Нурислом Тўхлиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.