Aholi röixatlari

Aholi röixatlari - mamlakat yoki muayyan hududda ma'lum vaqt yoki davrda yaşayotgan aholining demografik, iqtisodiy va ijtimoiy ma'lumotlarining jarayoni töplami. Ba'zan A.r. tuşunçasiga, şuningdek uşbu ma'lumotlarni yiğiş, işlaş va naşr etişni ham qöşadilar. A. r. ilmiy talablarga hamda amaliyot ehtiyojlariga javob beriş, aholi soni, tarkibi va joylaşişi töğrisidagi ma'lumotlarni yiğiş maqsadida ötka-ziladi. A.r. ötkazilganda uyma-uy yurib, har bir yaşovçi haqida ma'lumot yiğiladi.

A. r.ni ötkaziş böyiça bir qança ilmiy tamoyillar mavjud. Ularning içida jami voqea va hodisalarni qamrab oliş tamoyili eng muhimi hisoblanib, röyxat ötkazilayotganda muayyan joydagi jami aholi qamrab olinişi şart. Faqat şundagina A.r. ötkazilayotgan hududdagi demografik jarayonlar töğrisida tölaqonli ma'lumot oliş mumkin. A.r.-ga demografiya belgilari (jinsi, yoşi, oilaviy holati), iqtisodiy belgilari (maşğuloti, iqtisodiy faoliyat sohasi yoki turi), ma'lumoti (savodliligi, maktabga borişi), etnik alomatlari (millati, tili, ba'zan dini) va h.k. ma'lumotlar olinadi. Ayrim aholi guruhlari uçun nikohga kirgan oy-kuni, tuğilgan bolalari soni ham olinadi. Ar.da köpinça oila (uy sohibaligi), kim oila boşliği ekanligi hisobga olinadi. Uşbu ma'lumotlar vaqn va hudud doirasida takkrslaşga yaroqli bölişligi uçun, jami aholiga bir xil mazmundagi savollar taqdim qilinişi kerak, ya'ni mamlakat miqyosida A.r. yagona dastur asosida ötkazilişi şart. Bunda BMT tomonidan berilgan tavsiyalarga tayaniladi. Aholiga tegişli ma'lumotlar aniq bölişligi uçun ularni har bir kişidan şaxsan olinadi. Röyxat odamlarning öz joyida muqim yaşab turgan davrida, ya'ni asosan qişda qisqa muddatda, bir neça kun yoki hafta mobaynida ötkaziladi, lekin barça ma'lumotlar kritik (jiddiy) lahzasi (odatda röixatga olişning birinçi kuni) da olinadi — şungaça ölganlar va tuğilganlar körsatilmaydi. Javoblar röyxat varakalariga yagona nusxada yoziladi.

A.r. aholi soni va tarkibi haqidagi ma'lumotlarni ma'lum bir sanaga möljallab berişi lozim. Şartni bajariş uçun röyxat ötkaziş böyiça sana va hatto vaqti aniq körsatilişi kerak. Mazkur vaqt röyxatning kritik lahzasi deyiladi. Qadimdan aholini hisobga olişning xilma-xil usullari mavjud bölgan. Yunoniston, Bobil (Mesopotamiya), Misr, Rim, Xitoy va Yaponiyada aholi hisobga olinganligi tarixiy manbalardan ma'lum. Ular asosan fiskal (soliq oliş) va harbiy maqsadlarni közlagan holda ötkazilib, odatda faqat erkaklarni, ya'ni harbiy harakatlarda iştirok etiş hamda soliq tölaş imkoniyati bor şaxslarni qamrab olgan. Qad. Rimda ötkazilgan hamda podşo Serviy Tulliy (mil. av. 6-a.) nomi b-n boğliq bölgan fuqarolar hisobi (senzi) ma'lum. Mil. av. 510 y.dan 30 y.gaça bölgan davrda senzlar xar 5 y.da ötkazilib turgan. Jami A. soni va tarkibi haqidagi röyxat birinçi marta 1790 y.da AQŞ da ötkazilgan. 1801 y.da Buyuk Britaniya, Fransiya, Daniya va Norvegiyada ötkazilgan.

19-a.ning örtalariga kelib Yevropa mamlakatlarida maxsus statistik taşkilotlar barpo qilinganligi A.r.ni sifatli ötkazişning muhim omili böldi. Dunyo mamlakatlarida 1870—79 y.larda 48 ta, 1880—89 y.larda 54 ta, 1890—99 ylarda 57 ta, 20-a.ning dastlabki ön yilligida 74 ta A.r. ötkazildi. A.r. 20- a.ning boşida yer yuzi jami aholisining 64% ni qamrab oldi. 2-jahon uruşidan keyin A.r. ötkaziş yana ham keng tus oldi. A.r. 1945—54 y.larda 168 mamlakatda, 1969—74 ylarda 179 mamlakatda ötkazildi. Hoz. vaqtda A.r. dunyoning deyarli barça mamlakatlarida ötkazilmoqda.

Iqtisodiy jihatdan qoloq hamda A.r.ni ötkaziş imkoniyatlariga ega bölmagan mamlakatlar istisno hisoblanadi. Sobiq Ittifoqda 1920, 1923, 1926, 1937, 1939, 1959, 1970, 1979 va 1989 y.larda A.r. ötkazilgan.

Abduhakim Qayumov.