Aholining milliy tarkibi

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 877–878-b. — ziyouz.com

Aholining milliy tarkibi - muayyan hudud yoki mamlakatda yaşovçi aholining millatlar böyiça tarkibi. A. m. t. haqidagi ma'lumotlar aholi röyxati ötkaziş va statistik röyxat olib boriş yöli b-n aniqpanadi. Etnik statistika rivojlanmagan davlatlar, regionlarda esa aholining til birligiga, diniga qarab millatlarga, etnik guruhlarga ajratiladi.

Dunyo aholisining milliy tarkibini aniq biliş juda muşkul, çunki dunyoning köp qismlarida assimilyatsiya (qorişiş) va konsolidatsiya (milliy jipslaşiş) jarayonlari keng tarqalgan. Ayrim mamlakatlarda ötkazilgan röyxatlarda milliy tarkibi nisbatan töla yoritiladi. Ba'zi hollarda esa millatlar haqida ma'lumot töla körsatilmaydi. Şuningdek, davlatlar böyiça qabul qilingan etnik terminologiyada ham farq mavjud. Mas, ingliz, fransuz, ispan tilida sözlaşuvçi köpgina mamlakatlarda «millat» tuşunçasi doimo «davlat» tuşunçasi b-n tenglaştiriladi va «millat» atamasi davlatga mansublik — fuqarolikni bildiradi. Şuning uçun köp manbalarda etnik guruhlar — xalqpar haqida ma'lumotlar uçraydi. Dunyoda qariyb 3 ming xalq röyxatga olingan va ular turli qit'alarda istiqomat qiladi.

Yevropa mamlakatlari A. m. t. böyiça 3 guruhga bölinadi: 1) bir millatli davlatlar. Bu davlatlarning har birida asosiy millat 90% va undan ortiqroq qismni taşkil etadi. Bu guruhga Polşa, Germaniya, Vengriya, Daniya, Şvetsiya kabi 20 dan ortiq mamlakat kiradi; 2) köp millatli davlatlar. Bu davlatlarga Buyuk Britaniya, Ispaniya, Şveysariya kabi mamlakatlar kiradi. Ularda asosiy millat b-n birga boş-qa millatlar ham istiqomat qiladi va aholi tarkibida salmoqli örinni egallaydi; 3) oraliq davlatlar. Bunday davlatlarda milliy masalaga oid muammolar töla hal qilinmagan. Oz sonli xalqlar va millatlarni majburan assimilyatsiya qiliş siyosati amalga oşiriladi (Ispaniya, Irlandiya).

Osiyo köp millatliligi böyiça boşqa qit'alardan ajralib turadi. Bu qit'ada bir millatli davlatlar juda kam. Ularga Yaponiya, Koreya va ayrim arab davlatlari — Yaman, Saudiya Arabistoni, Iordaniyani kiritiş mumkin. Ayrim xalqlar bir neça davlatlar tarkibida qolib ketgan. Mas, afğonlar (Afğoniston b-n Pokistonda), panjoblar (Pokiston b-n Hindistonda), kurdlar va b.

Afrika qitasi A. m. t.ga köra 3 etnik oblastga bölinadi: 1) Şim. va Şim.- Şarqiy Afrika. Bu r-nlarda özaro yaqin arablar va barbarlar yaşaydi; 2) Şarqiy va Ğarbiy Sudan. Bu yerlarda fulbe, volof, gvineyaliklar, gurlar, xausa, ibo kabi xalqlar yaşaydi; 3) tropik va Jan. Afrikada madaniyati, urf-odati va tili özaro yaqin bölgan bantu xalqlari yaşaydi.

Amerika qitasi aholisining milliy tarkibida köpçilikni (95%) Yevropadan köçib borgan xalqlar va ularning aralaşuvidan vujudga kelgan guruhlar yaşaydi. U yerda millatlar qaysi davlatda yaşasa, şu davlat nomi b-n ataladi (amerikaliklar, kubaliklar va h. k.).

Avstraliya va Okeaniya aholisini etnik tarkibga köra ikki qismga ajratiş mumkin: 1) Avstraliya va Yangi Zelandiyada inglizlar va Yangi zelandiyalik inglizlar istiqomat qiladi. 2) Polineziya, Melaneziya va Mikroneziya o.larida aholi etnik qabila-qabila bölib yaşaydi. Bu xalqlar umumiy nom b-n papuaslar deb ham ataladi.

Özbekiston ham köp millatli davlat. Respublikada 120 dan ortiq millat vakillari istiqomat qiladi. Asosiy millat — özbeklar (aholining 71,4%); şuningdek ruslar (8,3%), tojiklar (4,7%), qozoqlar (4,1%), tatarlar (2,4%), qoraqalpoqpar (2,1%) ham yaşaydi (1989).

Mamlakat Burseva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АҲОЛИНИНГ МИЛЛИЙ ТАРКИБИ - муайян ҳудуд ёки мамлакатда яшовчи аҳолининг миллатлар бўйича таркиби. А. м. т. ҳақидаги маълумотлар аҳоли рўйхати ўтказиш ва статистик рўйхат олиб бориш йўли б-н аниқпанади. Этник статистика ривожланмаган давлатлар, регионларда эса аҳолининг тил бирлигига, динига қараб миллатларга, этник гуруҳларга ажратилади.

Дунё аҳолисининг миллий таркибини аниқ билиш жуда мушкул, чунки дунёнинг кўп қисмларида ассимиляция (қоришиш) ва консолидация (миллий жипслашиш) жараёнлари кенг тарқалган. Айрим мамлакатларда ўтказилган рўйхатларда миллий таркиби нисбатан тўла ёритилади. Баъзи ҳолларда эса миллатлар ҳақида маълумот тўла кўрсатилмайди. Шунингдек, давлатлар бўйича қабул қилинган этник терминологияда ҳам фарқ мавжуд. Мас, инглиз, француз, испан тилида сўзлашувчи кўпгина мамлакатларда «миллат» тушунчаси доимо «давлат» тушунчаси б-н тенглаштирилади ва «миллат» атамаси давлатга мансублик — фуқароликни билдиради. Шунинг учун кўп манбаларда этник гуруҳлар — халқпар ҳақида маълумотлар учрайди. Дунёда қарийб 3 минг халқ рўйхатга олинган ва улар турли қитъаларда истиқомат қилади.

Европа мамлакатлари А. м. т. бўйича 3 гуруҳга бўлинади: 1) бир миллатли давлатлар. Бу давлатларнинг ҳар бирида асосий миллат 90% ва ундан ортиқроқ қисмни ташкил этади. Бу гуруҳга Польша, Германия, Венгрия, Дания, Швеция каби 20 дан ортиқ мамлакат киради; 2) кўп миллатли давлатлар. Бу давлатларга Буюк Британия, Испания, Швейцария каби мамлакатлар киради. Уларда асосий миллат б-н бирга бош-қа миллатлар ҳам истиқомат қилади ва аҳоли таркибида салмоқли ўринни эгаллайди; 3) оралиқ давлатлар. Бундай давлатларда миллий масалага оид муаммолар тўла ҳал қилинмаган. Оз сонли халқлар ва миллатларни мажбуран ассимиляция қилиш сиёсати амалга оширилади (Испания, Ирландия).

Осиё кўп миллатлилиги бўйича бошқа қитъалардан ажралиб туради. Бу қитъада бир миллатли давлатлар жуда кам. Уларга Япония, Корея ва айрим араб давлатлари — Яман, Саудия Арабистони, Иорданияни киритиш мумкин. Айрим халқлар бир неча давлатлар таркибида қолиб кетган. Мас, афғонлар (Афғонистон б-н Покистонда), панжоблар (Покистон б-н Ҳиндистонда), курдлар ва б.

Африка қитьаси А. м. т.га кўра 3 этник областга бўлинади: 1) Шим. ва Шим.- Шарқий Африка. Бу р-нларда ўзаро яқин араблар ва барбарлар яшайди; 2) Шарқий ва Ғарбий Судан. Бу ерларда фульбе, волоф, гвинеяликлар, гурлар, хауса, ибо каби халқлар яшайди; 3) тропик ва Жан. Африкада маданияти, урф-одати ва тили ўзаро яқин бўлган банту халқлари яшайди.

Америка қитьаси аҳолисининг миллий таркибида кўпчиликни (95%) Европадан кўчиб борган халқлар ва уларнинг аралашувидан вужудга келган гуруҳлар яшайди. У ерда миллатлар қайси давлатда яшаса, шу давлат номи б-н аталади (америкаликлар, кубаликлар ва ҳ. к.).

Австралия ва Океания аҳолисини этник таркибга кўра икки қисмга ажратиш мумкин: 1) Австралия ва Янги Зеландияда инглизлар ва Янги зеландиялик инглизлар истиқомат қилади. 2) Полинезия, Меланезия ва Микронезия о.ларида аҳоли этник қабила-қабила бўлиб яшайди. Бу халқлар умумий ном б-н папуаслар деб ҳам аталади.

Ўзбекистон ҳам кўп миллатли давлат. Республикада 120 дан ортиқ миллат вакиллари истиқомат қилади. Асосий миллат — ўзбеклар (аҳолининг 71,4%); шунингдек руслар (8,3%), тожиклар (4,7%), қозоқлар (4,1%), татарлар (2,4%), қорақалпоқпар (2,1%) ҳам яшайди (1989).

Мамлакат Бурцева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.