Ajariya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com

Ajariya AJARIYA, Ajariya Muxtor Respublikasi— Gruziya Respublikasi tarkibida. 1921 y. 16 iyulda taşkil topgan. Zakavkazyening jan.-ğarbida, Qora dengiz sohilida joylaşgan. Mayd. 3 ming km2, aholisi — 385 ming kişiga yaqin (1999). A.da 5 tuman, 2 şahar, 7 şaharça bor. Poytaxti — Batumi ş.

Tabiati. A. dengiz sohili past-baland, boşqa joylari toğli. Turkiya b-n çegara böylab baland Şavşet toğ tizmasi ötadi. Mesxeti; Arsiyan tizmalari ham bor. A. hududida 500 m gaça balandlikda iqlim subtropik, toğlarda mö'tadil sovuq. Pasttekislikda yanv. ning örtaça t-rasi 4°, 7°, iyulya a 20°, 23°, toglarda yanv.da — 2°, iyulda 16°. Yillik yoğin miqdori içki vodiylarda 1000—1400 mm.sohilda 2400—2800 mm. Eng katta daryosi — Çorox; Batumi ş. yaqinida Qora dengizga quyiladi. Bu daryoning yuqori oqimi Turkiyada, uning irmoği — Ajarisskali Şarq-an Ğarbga butun mamlakatni kesib ötadi. Foydali qazilmalari: mis va polimetall rudalar, oltingugurt kolçedani, ötga çidamli tuproqlar. Tup-oqlari toğlarda toğ-ötloq va toğ-örmon, dengiz sohilidagi toğ oldida qizil tuproq. Hududining 50% dan köproği örmonlar b-n qoplangan. Toğ yon bağirlarida kaştan, dub, grab, arça, pixta, dengiz böy i da subtropik ösimliklar (palma, magnoliya va ş.k.) ösadi. Evkalipt, bambuk ham uçraydi. Kintrişi qöriqxonasi bor.

Axolisi. A. da gruzin (ajar)lar, şuningdek ruslar, armanlar, ukrainlar va b. yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2 ga 135,3 kişi. Aholining 48% şaharlarda istiqomat qiladi. Ajarlar tili gruzin tili lahjalaridan biri hisoblanadi. Yirik şaharlari: Batumi, Kobuleti.

Tarixi. Mil. av. 6—2-a.larda A. Kolxida podşohligi, söngra Ğarbiy Gruziya davlati tarkibiga kirgan. 11—15-a. larda A. hududi birlaşgan gruzin davlatining bir qismi bölgan. 16-a.ning 2-yarmida Gruziyaning zaiflaşuvi sababli A.ni Turkiya bosib oldi va aholi orasida musulmon dinini tarqata boşladi. 1877—78 y.gi Rossiya-Turkiya uruşi natijasida A. Rossiyaga qöşib olindi. 19-a.ning 80-y.larida A. da sanoat rivojlana boşladi. 1897—1907 y.larda Boku — Batumi neft kuvuri yotqizildi. 1918 y. apr.da Batumi, Axalsixe, Ardagan va Guriyaning bir qismini turk qöşinlari, dek. da esa butun A.ni ingliz qöşinlari bosib oldi. 1920 y. iyulda ular hokimiyatni menşeviklarga topşirdi. 1921 y. martda sovet hokimiyati örnatildi. 1921 y. iyulda Gruziya SSR tarkibida Ajariya ASSR tuzildi. 1990 y. dek.dan A. Muxtor Respublikasi.

Xöjaligi. Q.x. Ajariya iqtisodiyotining asosini taşkil kil ad i. Subtropik ziroatçiligi, ayniqsa sitrus mevalari yetiştiriş rivojlangan. Makkajöxori asosiy q.x. ekini hisoblanadi. Boğdorçilik, tokçilik, tamakiçilik katta örin oladi. 1949 y.dan A. ning butun sohil böylariga çoy ekila boşladi. Çorvaçilik, parrandaçilik, pillaçilik, asalariçilik, sohilda baliqçilik b-n şuğullaniladi. Sanoat korxonalarining aksariyati Batumi ş.da joylaşgan. Şaharning köpçilik aholisi portda va Qora dengizning şarqiy sohilidagi neftni qayta işlaş z-dida işlaydi. A.da maşinasozlik, kemasozlik, taxta tiliş, yoğoçsozlik, faner va mebel f-kalari, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari, bir neça yirik çoy f-kasi bor. Batumi kofein z-di maşhur. Elektr energiyaning yagona mahalliy manbai Ajarisskali GESi, şuningdek bir neça issiqlik elektr st-yalaridir. A. hududidan Batumi — Boku t.y.. Batumi — Samtredia, Batumi — Axalsixe avtomobil yöli ötadi. Asosiy dengiz porti — Batumi ş. A.da Batumi, Maxinjauri, Sixisdziri, Beşumi, Kobuleti, Yaşil Burun kurortlari bor. A. çetga neft mahsulotlari, yangi va konservalangan sitrus mevalar, çoy, höl meva, uzum, tung va efir moylari, tamaki mahsulotlari, çoy va vino sanoati uçun asbob-uskuna, faner, mebel çiqaradi. Çetdan metall, asbob-uskuna, quriliş materiallari, un, töqimaçilik mahsulotlari oladi.

Madaniyati. A. da barça turdagi umumiy ta'lim maktablarida 65 mingdan ortiq öquvçi öqiydi. Örta maxsus öquv yurtlari, Batumi dengizçilik akademiyasi, Batumi un-ti, Batumi politexnika in-ti, akvarium, delfinariy, i.t. muassasalari, botanika boği, ommaviy kutubxonalar, klub muassasalari, kino qurilmalar bor. Gruzin va rus tillarida gaz. çiqadi. Radioeşittirişi va retranslyatsiya telekörsatuvi mavjud. A. adabiyoti — gruzin adabiyotining tarkibiy qismi. Yozuvçilardan M. Varşanidze, 3. Gorgiladze, P. Loriya, N. Malazoniya, Ş. Rokva, P. Rurua, F. Xalvaşi, G. Salukvadze, A. Şervaşidze va b. uni rivojlantirişga öz hissalarini qöşganlar. A. me'morlik obidalari: Goniadagi qal'a, Vizantiya davridan qolgan Sixisdziridagi Petr qal'a-şahri (6-a. da asos solingan), Tamarissixe qal'asi, Sxaltdagi ibodatxona (13-a.), Maxunseti, Dandalo, Saputkretidagi bir arkali köpriklar va b. A. da qadimdan amaliy bezak san'ati (yoğoç öymakorligi, zarb qiliş, kaştaçilik) rivojlangan. Keyingi yillarda professional san'at ösdi (rassomlar Ş. Xoluaşvili, S. Artmeladze, X. Inaişvili; haykaltaroşlar T. Çanturia, M. Bolkvadze va b.). Batumida Davlat qöşiq va raqs ansambli, xalq ijodi uyi, musiqa xoreografiya jamiyati bor. 1937 y.dan Batumida I. Çavçavadze nomidagi teatr işlab turibdi. Teatrdagi Yu. Kobaladze, A. Mgeladze, N. Tetradze kabi maşhur artistlarning ijodi diqqatga sazovor. 1980 y.dan qöğirçoq teatri, 1993 y.dan opera teatri işlaydi. Batumi ş.dagi ölkaşunoslik muzeyida A. aholisi etnografiyasiga oid buyum va aşyolar mavjud.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЖАРИЯ, Ажария Мухтор Республикаси— Грузия Республикаси таркибида. 1921 й. 16 июлда ташкил топган. Закавказьенинг жан.-ғарбида, Қора денгиз соҳилида жойлашган. Майд. 3 минг км2, аҳолиси — 385 минг кишига яқин (1999). А.да 5 туман, 2 шаҳар, 7 шаҳарча бор. Пойтахти — Батуми ш.

Табиати. А. денгиз соҳили паст-баланд, бошқа жойлари тоғли. Туркия б-н чегара бўйлаб баланд Шавшет тоғ тизмаси ўтади. Месхети; Арсиян тизмалари ҳам бор. А. ҳудудида 500 м гача баландликда иқлим субтропик, тоғларда мўътадил совуқ. Пасттекисликда янв. нинг ўртача т-раси 4°, 7°, июля а 20°, 23°, тогларда янв.да — 2°, июлда 16°. Йиллик ёғин миқдори ички водийларда 1000—1400 мм.соҳилда 2400—2800 мм. Энг катта дарёси — Чорох; Батуми ш. яқинида Қора денгизга қуйилади. Бу дарёнинг юқори оқими Туркияда, унинг ирмоғи — Ажарисцкали Шарқ-ан Ғарбга бутун мамлакатни кесиб ўтади. Фойдали қазилмалари: мис ва полиметалл рудалар, олтингугурт колчедани, ўтга чидамли тупроқлар. Туп-оқлари тоғларда тоғ-ўтлоқ ва тоғ-ўрмон, денгиз соҳилидаги тоғ олдида қизил тупроқ. Ҳудудининг 50% дан кўпроғи ўрмонлар б-н қопланган. Тоғ ён бағирларида каштан, дуб, граб, арча, пихта, денгиз бўй и да субтропик ўсимликлар (пальма, магнолия ва ш.к.) ўсади. Эвкалипт, бамбук ҳам учрайди. Кинтриши қўриқхонаси бор.

Ахолиси. А. да грузин (ажар)лар, шунингдек руслар, арманлар, украинлар ва б. яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги — 1 км2 га 135,3 киши. Аҳолининг 48% шаҳарларда истиқомат қилади. Ажарлар тили грузин тили лаҳжаларидан бири ҳисобланади. Йирик шаҳарлари: Батуми, Кобулети.

Тарихи. Мил. ав. 6—2-а.ларда А. Колхида подшоҳлиги, сўнгра Ғарбий Грузия давлати таркибига кирган. 11—15-а. ларда А. ҳудуди бирлашган грузин давлатининг бир қисми бўлган. 16-а.нинг 2-ярмида Грузиянинг заифлашуви сабабли А.ни Туркия босиб олди ва аҳоли орасида мусулмон динини тарқата бошлади. 1877—78 й.ги Россия-Туркия уруши натижасида А. Россияга қўшиб олинди. 19-а.нинг 80-й.ларида А. да саноат ривожлана бошлади. 1897—1907 й.ларда Боку — Батуми нефть кувури ётқизилди. 1918 й. апр.да Батуми, Ахалцихе, Ардаган ва Гуриянинг бир қисмини турк қўшинлари, дек. да эса бутун А.ни инглиз қўшинлари босиб олди. 1920 й. июлда улар ҳокимиятни меньшевикларга топширди. 1921 й. мартда совет ҳокимияти ўрнатилди. 1921 й. июлда Грузия ССР таркибида Ажария АССР тузилди. 1990 й. дек.дан А. Мухтор Республикаси.

Хўжалиги. Қ.х. Ажария иқтисодиётининг асосини ташкил кил ад и. Субтропик зироатчилиги, айниқса цитрус мевалари етиштириш ривожланган. Маккажўхори асосий қ.х. экини ҳисобланади. Боғдорчилик, токчилик, тамакичилик катта ўрин олади. 1949 й.дан А. нинг бутун соҳил бўйларига чой экила бошлади. Чорвачилик, паррандачилик, пиллачилик, асаларичилик, соҳилда балиқчилик б-н шуғулланилади. Саноат корхоналарининг аксарияти Батуми ш.да жойлашган. Шаҳарнинг кўпчилик аҳолиси портда ва Қора денгизнинг шарқий соҳилидаги нефтни қайта ишлаш з-дида ишлайди. А.да машинасозлик, кемасозлик, тахта тилиш, ёғочсозлик, фанер ва мебель ф-калари, озиқ-овқат ва енгил саноат корхоналари, бир неча йирик чой ф-каси бор. Батуми кофеин з-ди машҳур. Электр энергиянинг ягона маҳаллий манбаи Ажарисцкали ГЭСи, шунингдек бир неча иссиқлик электр ст-яларидир. А. ҳудудидан Батуми — Боку т.й.. Батуми — Самтредиа, Батуми — Ахалцихе автомобиль йўли ўтади. Асосий денгиз порти — Батуми ш. А.да Батуми, Махинжаури, Цихисдзири, Бешуми, Кобулети, Яшил Бурун курортлари бор. А. четга нефть маҳсулотлари, янги ва консерваланган цитрус мевалар, чой, ҳўл мева, узум, тунг ва эфир мойлари, тамаки маҳсулотлари, чой ва вино саноати учун асбоб-ускуна, фанер, мебель чиқаради. Четдан металл, асбоб-ускуна, қурилиш материаллари, ун, тўқимачилик маҳсулотлари олади.

Маданияти. А. да барча турдаги умумий таълим мактабларида 65 мингдан ортиқ ўқувчи ўқийди. Ўрта махсус ўқув юртлари, Батуми денгизчилик академияси, Батуми ун-ти, Батуми политехника ин-ти, аквариум, дельфинарий, и.т. муассасалари, ботаника боғи, оммавий кутубхоналар, клуб муассасалари, кино қурилмалар бор. Грузин ва рус тилларида газ. чиқади. Радиоэшиттириши ва ретрансляция телекўрсатуви мавжуд. А. адабиёти — грузин адабиётининг таркибий қисми. Ёзувчилардан М. Варшанидзе, 3. Горгиладзе, П. Лория, Н. Малазония, Ш. Роква, П. Руруа, Ф. Халваши, Г. Салуквадзе, А. Шервашидзе ва б. уни ривожлантиришга ўз ҳиссаларини қўшганлар. А. меъморлик обидалари: Гониадаги қалъа, Византия давридан қолган Цихисдзиридаги Петр қалъа-шаҳри (6-а. да асос солинган), Тамарисцихе қалъаси, Схалтдаги ибодатхона (13-а.), Махунцети, Дандало, Сапуткретидаги бир аркали кўприклар ва б. А. да қадимдан амалий безак санъати (ёғоч ўймакорлиги, зарб қилиш, каштачилик) ривожланган. Кейинги йилларда профессионал санъат ўсди (рассомлар Ш. Холуашвили, С. Артмеладзе, X. Инаишвили; ҳайкалтарошлар Т. Чантуриа, М. Болквадзе ва б.). Батумида Давлат қўшиқ ва рақс ансамбли, халқ ижоди уйи, мусиқа хореография жамияти бор. 1937 й.дан Батумида И. Чавчавадзе номидаги театр ишлаб турибди. Театрдаги Ю. Кобаладзе, А. Мгеладзе, Н. Тетрадзе каби машҳур артистларнинг ижоди диққатга сазовор. 1980 й.дан қўғирчоқ театри, 1993 й.дан опера театри ишлайди. Батуми ш.даги ўлкашунослик музейида А. аҳолиси этнографиясига оид буюм ва ашёлар мавжуд.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.