Ajroqlik
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 210-b. — ziyouz.com
Ajroqlik — taşqi yoki içki kuç ta'sirida toğ jinslarining öz içidagi yoriqlar böylab alohida ajralişi. Odatda magma sovib, jinslarga aylanayotgan vaqtda yoki çökindi jinslar suvdan kötarilib quriyotganda, yoriqlardan yoki yopişib turgan joylardan yoriqlar böylab ajralgan kezlarida bu xususiyat namoyon böladi. Toğ jinslarining ajraliş şakllariga qarab A. bir neça turli böladi; mas, çökindi toğ jinslarida törtburçakli, kubsimon, qatlamsimon, parallelepipedsimon, prizmatik yoki ustunsimon, şarsimon, toştaxtasimon va b. A. yaxlit massivdan zarur şakl va ölçamdagi toşni ajratib olişni osonlaştiradi. Konçilik işlarini ratsional loyihalaşda ahamiyati bor. A3, As, Os — qad. turkiy qabilalardan birining nomi. Ular 7—11-a.larda hoz. Tuva Respublikasining ğarbiy qismida yaşagan. Asosiy qismi 7—8-a.lardayoq Yettisuvga köçib kelib, Ili va Çu daryolari böylariga, Kestak dovonining har ikki tomoniga örnaşgan. «Hudud ul-olam» asarida A. tirkaşlarning bir qismi deyilgan. Yenisey, Oltoy va Tyanşanning örta asrlarga oid etnonimikasida A. nomi qirğizlar b-n boğliq holda uçraydi. Oltoyda tört os degan uruğqabila nomi saqlanib qolgan. Tuva va Oltoy toğ yon bağirlaridagi A.larning bir qismi keyinçalik Sibir xalqlari (oltoy, teleut), Yettisuvdagilari esa qozoq, qirğiz va özbek xalqlari tarkibiga singib ketgan. Hoz. Samarqand viloyatining ğarbiy tumanlarida saroy qabilasiga mansub özbeklar tarkibida A. etnonimi saqlanib qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЖРОҚЛИК — ташқи ёки ички куч таъсирида тоғ жинсларининг ўз ичидаги ёриқлар бўйлаб алоҳида ажралиши. Одатда магма совиб, жинсларга айланаётган вақтда ёки чўкинди жинслар сувдан кўтарилиб қуриётганда, ёриқлардан ёки ёпишиб турган жойлардан ёриқлар бўйлаб ажралган кезларида бу хусусият намоён бўлади. Тоғ жинсларининг ажралиш шаклларига қараб А. бир неча турли бўлади; мас, чўкинди тоғ жинсларида тўртбурчакли, кубсимон, қатламсимон, параллелепипедсимон, призматик ёки устунсимон, шарсимон, тоштахтасимон ва б. А. яхлит массивдан зарур шакл ва ўлчамдаги тошни ажратиб олишни осонлаштиради. Кончилик ишларини рационал лойиҳалашда аҳамияти бор. A3, Ас, Ос — қад. туркий қабилалардан бирининг номи. Улар 7—11-а.ларда ҳоз. Тува Республикасининг ғарбий қисмида яшаган. Асосий қисми 7—8-а.лардаёқ Еттисувга кўчиб келиб, Или ва Чу дарёлари бўйларига, Кестак довонининг ҳар икки томонига ўрнашган. «Ҳудуд ул-олам» асарида А. тиркашларнинг бир қисми дейилган. Енисей, Олтой ва Тяньшаннинг ўрта асрларга оид этнонимикасида А. номи қирғизлар б-н боғлиқ ҳолда учрайди. Олтойда тўрт ос деган уруғқабила номи сақланиб қолган. Тува ва Олтой тоғ ён бағирларидаги А.ларнинг бир қисми кейинчалик Сибирь халқлари (олтой, телеут), Еттисувдагилари эса қозоқ, қирғиз ва ўзбек халқлари таркибига сингиб кетган. Ҳоз. Самарқанд вилоятининг ғарбий туманларида сарой қабиласига мансуб ўзбеклар таркибида А. этноними сақланиб қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.