Akademiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 252–253-b. — ziyouz.com
Akademiya (yun. — Akademos — afsonaviy qahramon Akadem nomidan)— köpgina ilmiy muassasa, jamoat taşkilotlari, öquv yurtlarining nomi. Mil. av. 4- a.da Platon (Aflotun) asos solgan yunon falsafiy maktabi (q. Platon akademiyasi), Afina yaqinidagi joy ham uning nomi b-n atalgan. Şarq mamlakatlarida A. tarzidagi muassasa va jamiyatlar 8—9-a.larda tarkib topa boşlagan. Xususan, arab xalifaligida Horun ar-Raşid hukmronligi davri (786—809) da «Bayt ul-hikmat» («Hikmat xonasi»)ga asos solinib, xalifa Ma'mun hukmronligi davri (813— 833)da «Bayt ul-hikmat»ning faoliyati yanada rivoj topgan, uning rasadxonasi va katta kutubxonasi bölgan (buyuk matematik Muso Xorazmiy va astronom Ahmad Farğoniy şu yerda işlagan). Maşhur olim va şoir Ibn Xamdon (935 y. v. e.) Mosul ş.da kutubxonali «Dor ul-ilm» («Ilm uyi») oçgan va bu joy ilmga intilganlarning kirişi uçun bemalol bölgan. Bunday Alar Bağdodda, şuningdek Misrda ham oçilgan. 1010 y.da Urgançda Mamun akademiyasiga asos solingan. Abu Rayhon Beruniy şu A.ning rahbari bölgan (bu A. doirasida Abu Ali ibn Sino, faylasuf Abu Saxl Masihiy, tabib Abulhasan Hammor va b. iş olib borişgan). Amir Temur tomonidan Samarqandda töplangan olim, yozuvçi va me'morlar 15- a. fani va madaniyati taraqqiyotiga munosib hissa qöşganlar. Uluğbek madrasasi va rasadxonasi ham öz davrining A. sidir (q. Uluğbek akademiyasi); bu A. Qozizoda Rumiy, Ğiyosiddin Jamşid al-Koşiy, Ali Quşçi va b. buyuk matematik hamda astronomlarni birlaştirgan. 15- a. ning 2- yarmida ilmiy va madaniy markazga aylangan Hirotda, Navoiy atrofida olim, yozuvçi, rassom, sozanda va b.dan tarkib topgan öziga xos ilmiy va badiiy jamiyat yuzaga kelgan. Hirot miniatyura maktabinn örta asr Şarqida davlat tomonidan ta'sis etilgan birinçi badiiy A. deb hisoblaş mumkin (Behzod şu A.ning eng yirik vakilidir). 15—16-a. larda Yevropada (Italiyada) turli ilmiy jamiyatlar A. deb atala boşlagan; ularning faoliyati asosan ijtimoiy fanlar yönalişida bölgan. 17-a.da bir qança ilmiy jamiyatlar — A.lar tuzilib, ular asosan tabiatşunoslik masalalari b-n şuğullangan. 17-a.ning 2- yarmidan davlat hokimiyati yordami b-n bir qança mamlakatlarda milliy ilmiy markaz sifatidagi A.lar tuzildi; mas, Londondagi Qirollik jamiyati (1660), Parij FA (1666), Berlindagi Prussiya FA (1700), Peterburg FA (1724). Hoz. vaqtda kompleks turdagi FA yoki ularga öxşaş muassasalar köp mamlakatlarda bor; bu mamlakatlarning köplarida fan yoki madaniyatning biror tarmoğini qamragan soha A. lari ham mavjud.
Özbekistonda Özbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi mamlakatning oliy ilmiy taşkiloti hisoblanadi; Özbekistonda Özbekiston Respublikasi Badiiy akademiyasi ham mavjud. Özbekiston va ba'zi mamlakatlardagi ayrim oliy öquv yurtlari ham A. deb ataladi (mas, ÖzR Qurolli Kuçlarining Harbiy A.si, ÖzR Içki işlar vazirligi A.si, Rossiyadagi K. A. Timiryazev nomidagi Moskva Qişloq xöjalik A.si). Şuningdek respublikamizda Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasi ham faoliyat yuritadi. Mamlakatlar FA haqida şu mamlakat FA haqidagi alohida maqolalarga q., mas, Avstriya Fanlar akademiyasi, Ukraina Fanlar akademiyasi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКАДЕМИЯ (юн. — Akademos — афсонавий қаҳрамон Академ номидан)— кўпгина илмий муассаса, жамоат ташкилотлари, ўқув юртларининг номи. Мил. ав. 4- а.да Платон (Афлотун) асос солган юнон фалсафий мактаби (қ. Платон академияси), Афина яқинидаги жой ҳам унинг номи б-н аталган. Шарқ мамлакатларида А. тарзидаги муассаса ва жамиятлар 8—9-а.ларда таркиб топа бошлаган. Хусусан, араб халифалигида Ҳорун ар-Рашид ҳукмронлиги даври (786—809) да «Байт ул-ҳикмат» («Ҳикмат хонаси»)га асос солиниб, халифа Маъмун ҳукмронлиги даври (813— 833)да «Байт ул-ҳикмат»нинг фаолияти янада ривож топган, унинг расадхонаси ва катта кутубхонаси бўлган (буюк математик Мусо Хоразмий ва астроном Аҳмад Фарғоний шу ерда ишлаган). Машҳур олим ва шоир Ибн Хамдон (935 й. в. э.) Мосул ш.да кутубхонали «Дор ул-илм» («Илм уйи») очган ва бу жой илмга интилганларнинг кириши учун бемалол бўлган. Бундай Алар Бағдодда, шунингдек Мисрда ҳам очилган. 1010 й.да Урганчда Маьмун академиясига асос солинган. Абу Райҳон Беруний шу А.нинг раҳбари бўлган (бу А. доирасида Абу Али ибн Сино, файласуф Абу Сахл Масиҳий, табиб Абулҳасан Ҳаммор ва б. иш олиб боришган). Амир Темур томонидан Самарқандда тўпланган олим, ёзувчи ва меъморлар 15- а. фани ва маданияти тараққиётига муносиб ҳисса қўшганлар. Улуғбек мадрасаси ва расадхонаси ҳам ўз даврининг А. сидир (қ. Улуғбек академияси); бу А. Қозизода Румий, Ғиёсиддин Жамшид ал-Коший, Али Қушчи ва б. буюк математик ҳамда астрономларни бирлаштирган. 15- а. нинг 2- ярмида илмий ва маданий марказга айланган Ҳиротда, Навоий атрофида олим, ёзувчи, рассом, созанда ва б.дан таркиб топган ўзига хос илмий ва бадиий жамият юзага келган. Ҳирот миниатюра мактабинн ўрта аср Шарқида давлат томонидан таъсис этилган биринчи бадиий А. деб ҳисоблаш мумкин (Беҳзод шу А.нинг энг йирик вакилидир). 15—16-а. ларда Европада (Италияда) турли илмий жамиятлар А. деб атала бошлаган; уларнинг фаолияти асосан ижтимоий фанлар йўналишида бўлган. 17-а.да бир қанча илмий жамиятлар — А.лар тузилиб, улар асосан табиатшунослик масалалари б-н шуғулланган. 17-а.нинг 2- ярмидан давлат ҳокимияти ёрдами б-н бир қанча мамлакатларда миллий илмий марказ сифатидаги А.лар тузилди; мас, Лондондаги Қироллик жамияти (1660), Париж ФА (1666), Берлиндаги Пруссия ФА (1700), Петербург ФА (1724). Ҳоз. вақтда комплекс турдаги ФА ёки уларга ўхшаш муассасалар кўп мамлакатларда бор; бу мамлакатларнинг кўпларида фан ёки маданиятнинг бирор тармоғини қамраган соҳа А. лари ҳам мавжуд.
Ўзбекистонда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси мамлакатнинг олий илмий ташкилоти ҳисобланади; Ўзбекистонда Ўзбекистон Республикаси Бадиий академияси ҳам мавжуд. Ўзбекистон ва баъзи мамлакатлардаги айрим олий ўқув юртлари ҳам А. деб аталади (мас, ЎзР Қуролли Кучларининг Ҳарбий А.си, ЎзР Ички ишлар вазирлиги А.си, Россиядаги К. А. Тимирязев номидаги Москва Қишлоқ хўжалик А.си). Шунингдек республикамизда Давлат ва жамият қурилиши академияси ҳам фаолият юритади. Мамлакатлар ФА ҳақида шу мамлакат ФА ҳақидаги алоҳида мақолаларга қ., мас, Австрия Фанлар академияси, Украина Фанлар академияси.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.