«Akbarnoma»
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 255–256-b. — ziyouz.com
«Akbarnoma» «AKBARNOMA», «Tarixi Akbarşohiy» («Akbarşoh tarixi»), «Tarixi Akbariy» («Akbar tarixi») — tarixiy asar; boburiylardan Akbar topşiriğiga köra uning vaziri va yaqin safdoşi Abulfazl Allomiy tomonidan 1589—1601 y.larda yozilgan. «A.» 3 jilddan iborat. Birinçi jildida Akbarning tuğilişi, uning şajarasi hikoya qilinadi, Bobur, Humoyun davrida Afğoniston va Şim. Xindistonda yuz bergan siyosiy vaziyat tasvirlanadi. Bulardan taşqari Akbar hukmronligining ilk 17 yili (1556—72)da röy bergan v-qealar bayon etiladi. Ikkinçi jild Hindiston va Şim. Afğoniston tarixini (1573—1601/02 y.), uçinçi jild esa Akbar şaxsi, uning saroyi, boburiylar saltanatining tuzilişi, mamlakatning ma'muriy bölinişi, soliq va b.dan keladigan tuşumlar, dinlar, hindlarning dunyoqaraşi va b. haqidagi ma'lumotlarni öz içiga oladi. Uçinçi jild «Oyini Akbariy» («Akbar qonunlari») nomi b-n mustaqil asar sifatida ham maşhur. Muallif vafotidan söng Akbar hukmronligining sönggi davrlari yozilmay qolgan. Ammo, keyinçalik bu davrlar «A.» asosi (tartibi)da yoritiladi (unda voqealar yilma-yil bayon etiladi) va u «Takmilaiy Akbarnoma» nomi b-n tarixga kiradi. «A.» ga qöşimça qilingan sönggi qismlari muallifi aniq ma'lum emas. Ba'zi ma'lumotlarga köra, u lahorlik yozuvçi va tarixçi Inoyatullo ibn Muhibb Ali deyilsa, boşqa ma'lumotlarda Şoh Jahonning maşhur tarixçisi Muhammad Solih Kambo («Şoh Jahonnoma»ning muallifi) deyiladi, uçinçi bir ma'lumotda esa Abulfazl Allomiy maktublarini töplagan jiyani tomonidan yozilgan deb körsatiladi. «A.»da tarixiy voqealar yilma-yil tadrijiy suratda bayon etiladi. Ma'lumotlar esa rasmiy hujjatlardan olinadi va sodir bölgan voqealarning bevosita iştirokçisi, guvohi bölganlarning yozişmalari va xotiralariga asoslaniladi. Şunga köra «A.» qimmatli va işonçli tarixiy asar hisoblanadi. «A.» nusxalari Angliya, Fransiya, Hindiston, Rossiya va b. mamlakatlarda saqlanmoqda. 19-a.da «A.» Beverij, Elliot va Dousonlar (I— II jild), şuningdek Glodvin, Bloşman, Jarretlar (III jild) tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan.
Ad.: Axmedov B. A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., T., 1985.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«АКБАРНОМА», «Тарихи Акбаршоҳий» («Акбаршоҳ тарихи»), «Тарихи Акбарий» («Акбар тарихи») — тарихий асар; бобурийлардан Акбар топшириғига кўра унинг вазири ва яқин сафдоши Абулфазл Алломий томонидан 1589—1601 й.ларда ёзилган. «А.» 3 жилддан иборат. Биринчи жилдида Акбарнинг туғилиши, унинг шажараси ҳикоя қилинади, Бобур, Ҳумоюн даврида Афғонистон ва Шим. Хиндистонда юз берган сиёсий вазият тасвирланади. Булардан ташқари Акбар ҳукмронлигининг илк 17 йили (1556—72)да рўй берган в-қеалар баён этилади. Иккинчи жилд Ҳиндистон ва Шим. Афғонистон тарихини (1573—1601/02 й.), учинчи жилд эса Акбар шахси, унинг саройи, бобурийлар салтанатининг тузилиши, мамлакатнинг маъмурий бўлиниши, солиқ ва б.дан келадиган тушумлар, динлар, ҳиндларнинг дунёқараши ва б. ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олади. Учинчи жилд «Ойини Акбарий» («Акбар қонунлари») номи б-н мустақил асар сифатида ҳам машҳур. Муаллиф вафотидан сўнг Акбар ҳукмронлигининг сўнгги даврлари ёзилмай қолган. Аммо, кейинчалик бу даврлар «А.» асоси (тартиби)да ёритилади (унда воқеалар йилма-йил баён этилади) ва у «Такмилаий Акбарнома» номи б-н тарихга киради. «А.» га қўшимча қилинган сўнгги қисмлари муаллифи аниқ маълум эмас. Баъзи маълумотларга кўра, у лаҳорлик ёзувчи ва тарихчи Иноятулло ибн Муҳибб Али дейилса, бошқа маълумотларда Шоҳ Жаҳоннинг машҳур тарихчиси Муҳаммад Солиҳ Камбо («Шоҳ Жаҳоннома»нинг муаллифи) дейилади, учинчи бир маълумотда эса Абулфазл Алломий мактубларини тўплаган жияни томонидан ёзилган деб кўрсатилади. «А.»да тарихий воқеалар йилма-йил тадрижий суратда баён этилади. Маълумотлар эса расмий ҳужжатлардан олинади ва содир бўлган воқеаларнинг бевосита иштирокчиси, гувоҳи бўлганларнинг ёзишмалари ва хотираларига асосланилади. Шунга кўра «А.» қимматли ва ишончли тарихий асар ҳисобланади. «А.» нусхалари Англия, Франция, Ҳиндистон, Россия ва б. мамлакатларда сақланмоқда. 19-а.да «А.» Бевериж, Эллиот ва Доусонлар (I— II жилд), шунингдек Глодвин, Блошман, Жарретлар (III жилд) томонидан инглиз тилига таржима қилинган.
Ад.: Ахмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв., Т., 1985.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.