Akkord
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 262–263-b. — ziyouz.com
Akkord (lot. accordo — uyğunlaştiraman) — turli balandlikdagi uç va undan ortiq tovuşlarning qöşilib sadolanişi. A.larning aksariyati tersiya intervali böylab joylaşgan holda (özgaça holatdagilari ham ana şu tartibda joylaştirilib) tahlil etiladi.
Kvinta oraliğidagi ikki tersiyadan iborat A.— uçtovuşlik (3 raqami b-n belgilanadi), unga yuqori yoki pastdan uçinçi tersiya tovuşi qöşilsa — septakkord (7 raqami b-n belgilanadi), unga yana bir tersiya tovuşi qöşilsa — nonakkord (9 raqami b-n belgilanadi) deb ataladi; mazkur A.lardan musiqa amaliyotida keng foydalaniladi. Barça A.larning pastki tovuşi— asosiy (yoki prima) ton, undan yuqoridagisi — tersiya toni, uçinçisi — kvinta toni, törtinçisi — septima toni, beşinçisi — nona toni deb yuritiladi va ana şu intervallarga mos raqamlar b-n belgilanadi.
A.lar tarkiban (katta yoki kiçik ter-siyalar oldinma-ketin joylaşişi jihatidan) bir-biridan farqlanadi. Asosiy tonidan hisoblanganida avval katta, söngra kiçik tersiyalardan tuzilgan A.— katta yoki major uçtovuşligi, avval kiçik söngra katta tersiyalardan tuzilgan A. — kiçik yoki minor uçtovuşligi, ikki katta tersiyadan tuzilgani— orttirilgan, ikki kiçik tersiyadan tuzilgani — kamaytirilgan uçtovuşlik deyiladi. Uçtovuşlik va septakkordlar odatda musiqa tovuşqatorining muayyan poğonalarida tuziladi. Klassitsizm davri musiqa amaliyotida I, IV va V poğonalarning (tonika, subdominanta va dominanta deb ataluvçi) uçtovuşliklari, II, V va VII poğonalarning (V7 — dominant septakkord, VII, — yetakçi) septakkordlari keng qöllaniladi.
A.lar tonlari orasidagi masofaga binoan (tenor-bas oraliği bundan istisno) tor (kvartagaça) va keng (oktavagaça) joylaşgan böladi. Barça A.lar dissonans yoki konsonanslik xususiyatiga ega bölib, odatda, birinçi turdagilari konsonansli köptovuşlilarga yeçiladi (ötadi). Bu narsa (tarang dissonans va xuşsadoli konsonans A.lar munosabati) musiqa amaliyoti, avvalo, kompozitorlar ijodi uçun katta badiiy omil vazifasini ötaydi. Şu boisdan har bir A. faqat funksional (ya'ni u yoki bu ladning muayyan poğonasida tuzilgan köptovuşlik sifatida) ahamiyatga ega bölibgina qolmay, muhim ifoda vositasi hamdir. A.lardan foydalaniş va ularni taxlil etişda ularga tarixan yondaşiş va u yoki bu ijodiy oqim, uslub hamda an'anani inobatga oliş zarur, çunki biror davr (mas, klassitsizm, romantizm, impressionizm va h.k.) mezoni boşqa davr mezoniga töğri kelmasligi tabiiy.
Ad:. Etinger M., Ranneklassiçeskaya garmoniya, M., 1979;Sposobin I. V., Musiqa şakli, T., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АККОРД (лот. accordo — уйғунлаштираман) — турли баландликдаги уч ва ундан ортиқ товушларнинг қўшилиб садоланиши. А.ларнинг аксарияти терция интервали бўйлаб жойлашган ҳолда (ўзгача ҳолатдагилари ҳам ана шу тартибда жойлаштирилиб) таҳлил этилади.
Квинта оралиғидаги икки терциядан иборат А.— учтовушлик (3 рақами б-н белгиланади), унга юқори ёки пастдан учинчи терция товуши қўшилса — септаккорд (7 рақами б-н белгиланади), унга яна бир терция товуши қўшилса — нонаккорд (9 рақами б-н белгиланади) деб аталади; мазкур А.лардан мусиқа амалиётида кенг фойдаланилади. Барча А.ларнинг пастки товуши— асосий (ёки прима) тон, ундан юқоридагиси — терция тони, учинчиси — квинта тони, тўртинчиси — септима тони, бешинчиси — нона тони деб юритилади ва ана шу интервалларга мос рақамлар б-н белгиланади.
А.лар таркибан (катта ёки кичик тер-циялар олдинма-кетин жойлашиши жиҳатидан) бир-биридан фарқланади. Асосий тонидан ҳисобланганида аввал катта, сўнгра кичик терциялардан тузилган А.— катта ёки мажор учтовушлиги, аввал кичик сўнгра катта терциялардан тузилган А. — кичик ёки минор учтовушлиги, икки катта терциядан тузилгани— орттирилган, икки кичик терциядан тузилгани — камайтирилган учтовушлик дейилади. Учтовушлик ва септаккордлар одатда мусиқа товушқаторининг муайян поғоналарида тузилади. Классицизм даври мусиқа амалиётида I, IV ва V поғоналарнинг (тоника, субдоминанта ва доминанта деб аталувчи) учтовушликлари, II, V ва VII поғоналарнинг (V7 — доминант септаккорд, VII, — етакчи) септаккордлари кенг қўлланилади.
А.лар тонлари орасидаги масофага биноан (тенор-бас оралиғи бундан истисно) тор (квартагача) ва кенг (октавагача) жойлашган бўлади. Барча А.лар диссонанс ёки консонанслик хусусиятига эга бўлиб, одатда, биринчи турдагилари консонансли кўптовушлиларга ечилади (ўтади). Бу нарса (таранг диссонанс ва хушсадоли консонанс А.лар муносабати) мусиқа амалиёти, аввало, композиторлар ижоди учун катта бадиий омил вазифасини ўтайди. Шу боисдан ҳар бир А. фақат функционал (яъни у ёки бу ладнинг муайян поғонасида тузилган кўптовушлик сифатида) аҳамиятга эга бўлибгина қолмай, муҳим ифода воситаси ҳамдир. А.лардан фойдаланиш ва уларни тахлил этишда уларга тарихан ёндашиш ва у ёки бу ижодий оқим, услуб ҳамда анъанани инобатга олиш зарур, чунки бирор давр (мас, классицизм, романтизм, импрессионизм ва ҳ.к.) мезони бошқа давр мезонига тўғри келмаслиги табиий.
Ад:. Этингер М., Раннеклассическая гармония, М., 1979;Способин И. В., Мусиқа шакли, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.